پژوهش‌نامه علوی

چکیده تمدن‌ها پدیده‌هایی پویا، تدریجی و قانون‌مندند و پیدایش، تداوم و افول آن‌ها را می‌توان بر پایه قواعدی نسبتاً ثابت در حیات اجتماعی تبیین کرد. در سنت اسلامی، این قواعد در قالب «سنت‌های الهی» فهم می‌شوند؛ سنت‌هایی که بدون نفی نقش عاملیت انسانی، مسیر رشد یا انحطاط جوامع را جهت‌دهی می‌کنند. مسئله این پژوهش آن است که نهج‌البلاغه چه مؤلفه‌هایی را برای تبیین زایایی، مانایی و میرایی تمدن‌ها برجسته می‌سازد و این مؤلفه‌ها چگونه در الگویی منسجم قابل صورت‌بندی‌اند. هدف این مقاله، تبیین هندسه تمدنی در نهج‌البلاغه بر پایه سنت‌های الهی و بازسازی چارچوبی تحلیلی برای فهم چرخه حیات تمدن‌ها با تأکید بر نقش کارگزار است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار انجام شده است. مقوله‌های اولیه بر پایه چارچوب مفهومی «سنت‌های الهی، کارگزار و پیامد تمدنی» تعریف شد و سپس با کدگذاری باز و تحلیل مضامین، زیرمقوله‌ها از متن نهج‌البلاغه، بر اساس تصحیح صبحی صالح، استخراج گردید. برآیند یافته‌ها در قالب الگوی «شجره تمدنی علوی» سامان یافت. نتایج پژوهش نشان می‌دهد، نهج‌البلاغه زایایی تمدن را بر احیای عقلانیت، تأسیس همبستگی و میثاق عدالت، و مانایی آن را بر حکمرانی عادلانه، تقدم عمران بر خراج، بازتولید اعتماد اجتماعی و صیانت از انسجام استوار می داند. در مقابل، وارونگی معیارها، تفرقه و فرسایش نهادی چرخه میرایی را فعال می‌کند؛ در این میان، سنت‌های الهی بستر حیات تمدنی و کنش کارگزاران، سازوکار واسط تحقق اجتماعی آن است

چکیده تمدن، افزون بر دستاوردهای مادی و ساختارهای سیاسی و اقتصادی، بر نوع خاصی از زیست انسانی و اجتماعی استوار است. از این منظر، مسئلة تمدن‌سازی را می‌توان از سطح ساختارها به سطح «زیست متمدنانه» منتقل کرد؛ یعنی شیوه‌ای از زندگی که در آن انسان، مناسبات فردی و اجتماعی خود را بر اساس ارزش‌های بنیادین سامان می‌دهد و از رهگذر آن، زمینة شکل‌گیری جامعه‌ای منسجم، عادل و برخوردار از ظرفیت تمدنی فراهم می‌شود. پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی زیست متمدنانه در منظومه فکری امام علی (ع) و بررسی نسبت آن با تمدن نوین اسلامی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که مؤلفه‌های اساسی زیست متمدنانه در نهج‌البلاغه چیست و چگونه از سطح انسان‌سازی به جامعه‌سازی و تمدن‌سازی امتداد می‌یابد؟ پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، کیفی و تحلیلی ـ استنباطی است و با رویکرد تحلیل مضمون کیفی با استفاده از ترکیبیِ اکتشافی ـ استقرایی و سازمان‌دهی تفسیری مضامین انجام شده است. هدف پژوهش، استخراج و صورت‌بندی مؤلفه‌های «زیست متمدنانه» از منظومة فکری امام علی(ع) در نهج‌البلاغه و تبیین نسبت میان این مؤلفه‌ها و ظرفیت تمدن‌سازی اسلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مؤلفه‌های زیست متمدنانه در چهار سطح انسان، روابط اجتماعی، نهاد و تمدن و دربرگیرندة پنج دسته مؤلفه است: کرامت و تعالی انسان، عقلانیت و تقوی، عدالت و حق‌مداری، مسئولیت اجتماعی و حکم‌رانی صالح، و علم و تولید و آبادانی در جهت خیر عمومی. بر این اساس، انسان در منظومة علوی صرفاً موضوع تربیت اخلاقی نیست،