دوره و شماره: دوره 17، ویژه‌نامه چهارمین کنگره بین‌المللی امام علی (ع)، انسان 250 ساله و تمدن نوین اسلامی، مهر 1405 
علمی-پژوهشی

هندسه تمدنی در نهج‌البلاغه: تحلیل مؤلفه‌های زایایی، مانایی و میرایی تمدن‌ها با تأکید بر سنت های الهی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55623.2848

بتول یوسفی، آمنه باقری

چکیده تمدن‌ها پدیده‌هایی پویا، تدریجی و قانون‌مندند و پیدایش، تداوم و افول آن‌ها را می‌توان بر پایه قواعدی نسبتاً ثابت در حیات اجتماعی تبیین کرد. در سنت اسلامی، این قواعد در قالب «سنت‌های الهی» فهم می‌شوند؛ سنت‌هایی که بدون نفی نقش عاملیت انسانی، مسیر رشد یا انحطاط جوامع را جهت‌دهی می‌کنند. مسئله این پژوهش آن است که نهج‌البلاغه چه مؤلفه‌هایی را برای تبیین زایایی، مانایی و میرایی تمدن‌ها برجسته می‌سازد و این مؤلفه‌ها چگونه در الگویی منسجم قابل صورت‌بندی‌اند. هدف این مقاله، تبیین هندسه تمدنی در نهج‌البلاغه بر پایه سنت‌های الهی و بازسازی چارچوبی تحلیلی برای فهم چرخه حیات تمدن‌ها با تأکید بر نقش کارگزار است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار انجام شده است. مقوله‌های اولیه بر پایه چارچوب مفهومی «سنت‌های الهی، کارگزار و پیامد تمدنی» تعریف شد و سپس با کدگذاری باز و تحلیل مضامین، زیرمقوله‌ها از متن نهج‌البلاغه، بر اساس تصحیح صبحی صالح، استخراج گردید. برآیند یافته‌ها در قالب الگوی «شجره تمدنی علوی» سامان یافت. نتایج پژوهش نشان می‌دهد، نهج‌البلاغه زایایی تمدن را بر احیای عقلانیت، تأسیس همبستگی و میثاق عدالت، و مانایی آن را بر حکمرانی عادلانه، تقدم عمران بر خراج، بازتولید اعتماد اجتماعی و صیانت از انسجام استوار می داند. در مقابل، وارونگی معیارها، تفرقه و فرسایش نهادی چرخه میرایی را فعال می‌کند؛ در این میان، سنت‌های الهی بستر حیات تمدنی و کنش کارگزاران، سازوکار واسط تحقق اجتماعی آن است

علمی-پژوهشی

«زیست متمدنانه» در منظومه فکری امام علی(ع)؛ تحلیل مؤلفه‌ها و نسبت آن با ظرفیت تمدنی جامعه اسلامی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55839.2866

روح‌الله سلگی، امیر اعتمادی بزرگ

چکیده تمدن، افزون بر دستاوردهای مادی و ساختارهای سیاسی و اقتصادی، بر نوع خاصی از زیست انسانی و اجتماعی استوار است. از این منظر، مسئلة تمدن‌سازی را می‌توان از سطح ساختارها به سطح «زیست متمدنانه» منتقل کرد؛ یعنی شیوه‌ای از زندگی که در آن انسان، مناسبات فردی و اجتماعی خود را بر اساس ارزش‌های بنیادین سامان می‌دهد و از رهگذر آن، زمینة شکل‌گیری جامعه‌ای منسجم، عادل و برخوردار از ظرفیت تمدنی فراهم می‌شود. پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی زیست متمدنانه در منظومه فکری امام علی (ع) و بررسی نسبت آن با تمدن نوین اسلامی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که مؤلفه‌های اساسی زیست متمدنانه در نهج‌البلاغه چیست و چگونه از سطح انسان‌سازی به جامعه‌سازی و تمدن‌سازی امتداد می‌یابد؟ پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، کیفی و تحلیلی ـ استنباطی است و با رویکرد تحلیل مضمون کیفی با استفاده از ترکیبیِ اکتشافی ـ استقرایی و سازمان‌دهی تفسیری مضامین انجام شده است. هدف پژوهش، استخراج و صورت‌بندی مؤلفه‌های «زیست متمدنانه» از منظومة فکری امام علی(ع) در نهج‌البلاغه و تبیین نسبت میان این مؤلفه‌ها و ظرفیت تمدن‌سازی اسلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مؤلفه‌های زیست متمدنانه در چهار سطح انسان، روابط اجتماعی، نهاد و تمدن و دربرگیرندة پنج دسته مؤلفه است: کرامت و تعالی انسان، عقلانیت و تقوی، عدالت و حق‌مداری، مسئولیت اجتماعی و حکم‌رانی صالح، و علم و تولید و آبادانی در جهت خیر عمومی. بر این اساس، انسان در منظومة علوی صرفاً موضوع تربیت اخلاقی نیست،

علمی-پژوهشی

عدالت اجتماعی در اندیشه و سیره امام علی(ع): مقایسه‌ای با اصول دموکراسی اجتماعی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55779.2864

محمدرضا احمدی بنی، سید حسن ملائکه، اکبر قربانی

چکیده پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی اصول ثابت دموکراسی اجتماعی با سیره و کلام امیرالمؤمنین(ع)، در پی شناسایی وجوه اشتراک و افتراق میان یک الگوی فکری ـ سیاسی مدرن و یک الگوی دینی ـ تاریخی در زمینه عدالت اجتماعی و حکمرانی است. در این مطالعه، با تفکیک مفهومی «حکومت» از «حکمرانی»، تمرکز بر سازوکارها و اصول ناظر بر اداره عادلانه جامعه و تنظیم رابطه قدرت با حقوق و مصالح عمومی قرار گرفته است. روش پژوهش، تحلیلی ـ مقایسه‌ای است و داده‌ها از طریق تحلیل و مقایسه مفاهیم و اصول کلیدی دو الگو بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد دموکراسی اجتماعی بر اصولی همچون برابری فرصت‌ها، کاهش نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی، حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و نقش فعال دولت در تأمین عدالت اجتماعی استوار است. در مقابل، در اندیشه و سیره امیرالمؤمنین(ع)، عدالت صرفاً یک سیاست اجتماعی یا ابزار حکمرانی نیست، بلکه ریشه در مبانی الهی و اخلاقی داشته و در شیوه توزیع بیت‌المال، رعایت حقوق عمومی، نظارت بر کارگزاران، مقابله با تبعیض و حمایت از محرومان تجلی می‌یابد. در نهایت نتیجه گرفته می‌شود که با وجود تفاوت‌های بنیادین در مبانی معرفتی، غایات و زمینه تاریخی، میان اصول ثابت دموکراسی اجتماعی و برخی اصول و سازوکارهای حکمرانی علوی، به‌ویژه در حوزه عدالت اجتماعی، صیانت از حقوق عمومی و کاهش نابرابری، هم‌پوشانی‌های قابل توجهی وجود دارد؛ هرچند این هم‌پوشانی به معنای یکسانی مبانی و الگوهای دو نظام نیست.

علمی-پژوهشی نهج البلاغه پژوهی

وحی‌پایگی تمدن نوین اسلامی از منظر امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام؛ با تأکید بر نقش امامت

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.56218.2902

رسول چگینی

چکیده تمدن نوین اسلامی به عنوان یکی از مهم‌ترین آرمان‌های جهان اسلام در عصر حاضر، نیازمند تبیین مبانی نظری و معرفتی خود است. یکی از پرسش‌های بنیادین در این زمینه آن است که چه عاملی می‌تواند پایداری و ماندگاری این تمدن را تضمین کرده و از تکرار تجربه افول تمدن تاریخی مسلمانان جلوگیری کند؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به ویژه نهج‌البلاغه و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام، به بررسی این مسئله می‌پردازد که از منظر امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، تمدن نوین اسلامی باید بر پایه وحی و در چارچوب نظام امامت شکل گیرد.
بررسی بیانات امیرالمؤمنین علیه‌السلام نشان می‌دهد که قرآن، منبع هدایت و معیار تشخیص حق از باطل است و اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز به‌عنوان حاملان علم نبوی، ارکان دین و مرجع هدایت امت معرفی شده‌اند. از این منظر، تلازم قرآن و عترت، بنیان حفظ فهم صحیح وحی و جلوگیری از غلبه رأی، هوا، بدعت و اختلاف در جامعه اسلامی است. همچنین امامت افزون بر کارکرد معرفتی، در حفظ انسجام اجتماعی، اقامه حق و عدالت، اصلاح جامعه و تأمین بقای نظام سیاسی نقش دارد. آسیب‌شناسی نهج‌البلاغه نیز نشان می‌دهد که فاصله گرفتن از مرجعیت اهل‌بیت می‌تواند به اختلاط حق و باطل، غلبه هوا، تفرقه، ظهور جور و تعطیل احکام بینجامد. بر این اساس، الگوی پایداری تمدن اسلامی را می‌توان در زنجیره «وحی و قرآن، مرجعیت عترت و امامت، فهم صحیح دین، حفظ ارزش‌های الهی، تحقق عدالت و انسجام اجتماعی و در نهایت پایداری تمدن اسلامی» صورت‌بندی کرد.

علمی-پژوهشی نهج البلاغه پژوهی

رابطه مسئولیت پذیری اجتماعی و کارآمدی نظام سیاسی اسلامی از دیدگاه امام علی (ع)

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55687.2853

مریم حایک

چکیده کارآمدی نظام سیاسی بیانگر قابلیت نظام سیاسی در اداره یک کشور و کسب حداکثر رضایتمندی مردمان است. در کتاب نهج البلاغه به عنوان عالی‌ترین منشور حکومت علوی یکی از مهمترین شاخصه‌های کارآمدی نظام سیاسی اسلامی، مسئولیت پذیری اجتماعی می‌باشد. امام علی(ع) بر مبنای مسئولیت پذیری اجتماعی، دین مداران را به آگاهی و واکنش مناسب در برابر شرایط جامعه و دوری از سکوت در مقابل ناهنجاری‌ها فرا می‌خواند و نظارت همگانی بر امور اجتماعی سیاسی از سوی مسئولان و مردم را به عنوان یک مسئولیت الهی انسانی بر همه مسلمانان واجب می داند.
مقاله حاضر در چارچوب نظریه های «سیستم»، «پارسونز» و «پوتنام» و با روش تحلیل محتوای کیفی درصدد تبیین رابطه «مسئولیت پذیری اجتماعی» و «کارآمدی نظام سیاسی اسلامی» از دیدگاه امام علی(ع) است. یافته‌ها بیانگر آن است که از دیدگاه امام علی (ع)، تقویت مسئولیت پذیری اجتماعی کارگزاران حکومت اسلامی و مردم، ارتقای سطح اعتماد اجتماعی را در پی خواهد داشت و ارتقای سطح اعتماد اجتماعی، موجب تحقق دیگر شاخص‌های یک نظام سیاسی کارآمد خواهد شد.

علمی-پژوهشی نهج البلاغه پژوهی

مبانی انسان کامل در نهج‌البلاغه و نسبت آن با نظریه‌ی انسان کامل در عرفان ابن‌عربی؛ مطالعه‌ای تطبیقی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.56032.2889

علی دلشادنداف

چکیده مفهوم انسان کامل در عرفان نظری ابن‌عربی صورت‌بندی‌ای نظام‌مند یافته است، اما پاره‌ای از مؤلفه‌های انسان‌شناختیِ قابلِ گفت‌وگو با این مفهوم را می‌توان پیش از آن، در نهج‌البلاغه بازشناخت. مسئله پژوهش این است که نسبت تصویر انسان متعالی در کلام امام علی (ع) با نظریه انسان کامل، از جنس هم‌پوشانی مضمونی است یا از جنس اشتراک در ساختار هستی‌شناختی. پژوهش با روش تحلیل مفهومی و مقایسهی متنی انجام شده است. نخست چهار مؤلفه‌ی جامعیّت وجودی، معرفت الهی، تزکیه‌ی نفس و نقش هدایتی از نصوص مشخص نهج‌البلاغه استخراج شده و سپس با ارکان نظریه‌ی انسان کامل در فصّ آدمی فصوص الحکم و شروح آن سنجیده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد میان این دو تصویر هم‌پوشانی قابل توجهی در سطح مضمون وجود دارد. هر دو بر ظرفیت جامع انسان، تحوّل‌آفرینی معرفت حضوری، ضرورت مجاهده با نفس و نقش واسطه‌گر انسان متعالی تأکید دارند. نهج‌البلاغه این مؤلّفه‌ها را در افق اخلاق، تربیت و مسئولیت اجتماعی صورت‌بندی می‌کند و ابن‌عربی آن‌ها را در دستگاه تجلّی اسماء و وساطت فیض تبیین می‌کند. بازخوانی همین تمایز، الگوی انسان متعالی نهج‌البلاغه را به‌مثابه‌ی پیوند معنویت و عدالت، برای بحث انسانِ تمدن‌ساز در دسترس می‌گذارد.

علمی-پژوهشی مدیریت و حکمرانی علوی

تطبیق مفهومی نظریه امنیت در تمدن غرب و تمدن اسلامی با تأکید بر اندیشه علوی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55963.2883

منوچهر رشادی

چکیده امنیت در هر تمدن بر پایه مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و ارزشی همان تمدن معنا می‌یابد؛ از این رو، مقایسه نظریه‌های امنیت بدون مقایسه این مبانی ناتمام است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که شکاف مفهومی میان نظریه امنیت در تمدن غرب و در تمدن اسلامی، با تأکید بر اندیشه علوی، در کدام لایه قرار دارد؛ و هدف آن، تعیین این لایه و استخراج دلالت‌های آن برای صورت‌بندی امنیت است. پژوهش به روش کیفی تطبیقی-تحلیلی، با تحلیل محتوای کیفی و تحلیل گفتمان، انجام شده است: نهج‌البلاغه و متون اصلی هابز، مورگنتا، والتز، کانت و دویل بر پایه هفت مقوله امنیت، تهدید، عدالت، قدرت، دین، دولت و فرد کدگذاری و پاسخ آن‌ها به چهار پرسش مرجع، تهدید، ابزار و غایت امنیت مقایسه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که شکاف اصلی نه در فهرست ابعاد امنیت، بلکه در «جایگاه» امنیت در زنجیره علّی-غایی هر منظومه است: در سنت هابزی-رئالیستی، امنیت غایتِ مؤسسِ دولت و مقدم بر عدالت است؛ در سنت کانتی-لیبرال، فرآورده نهادها و مشروط به نوع رژیم؛ و در اندیشه علوی، اثرِ عدالت و بسترِ تعالی انسان. بر این پایه، امنیت عدالت‌محور «حدی درونی» برای ابزارهای امنیتی پدید می‌آورد و می‌تواند مبنای اصولی برای دکترین‌های بومی امنیت باشد.

علمی-پژوهشی نهج البلاغه پژوهی

فلسفه تاریخ در نهج‌البلاغه؛ بازسازی مبانی، سنن تاریخی و غایت‌مندی تاریخ

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.56220.2904

سید رضا حسینی

چکیده پژوهش حاضر می‌کوشد دلالت‌های تاریخیِ شماری از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه را در چهار محورِ قانون‌مندی تاریخ، فاعلیت انسان، سازوکارهای اجتماعی ـ سیاسی تحولات و نسبت غایت تاریخی با فرجام اخروی بازسازی کند و به این پرسش پاسخ دهد که چه دلالت‌هایی درباره شناخت تاریخی، فاعلیت انسان، سازوکارهای عدالت و قدرت، و نسبت غایت اجتماعی با فرجام اخروی در نهج‌البلاغه وجود دارد؟ روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفیِ تفسیریِ ده واحد متنیِ هدفمند است: خطبه‌های ۱۵، ۱۶، ۵۰، ۱۹۲، ۲۰۳ و ۲۱۶؛ نامه‌های ۳۱، ۴۷ و ۵۳؛ و حکمت ۲۰۹؛ حکمت ۳۴۰ نیز به‌عنوان شاهد تکمیلی بررسی شده است. واحد تحلیل، گزاره یا عبارت معنادار در سیاق متن است و کدگذاری در دو مرحله توصیفی و محوری انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد نهج‌البلاغه مطالعه گذشته را برای فهم مسئولیت انسانی و پیامدهای اجتماعی کنش‌ها مهم می‌شمارد؛ بااین‌حال، شواهد بررسی‌شده برای اثبات قانونی تجربی و بی‌استثنا که عدالت همواره بقای حکومت و ظلم همواره زوال فوری آن را تضمین کند، کافی نیست. نوآوری مقاله در ارائه نقشه‌ای تحلیلی و قابل پیگیری از پیوند معرفت تاریخی، فاعلیت انسان، سازوکارهای سیاسی ـ اجتماعی و افق فرجام‌شناختی است؛ پیوندی که در آن دلالت مستقیم متن از استنباط پژوهشگر تفکیک می‌شود.

علمی-پژوهشی مدیریت و حکمرانی علوی

مبانی و معیارهای «جنگ و صلح» در اندیشه و سیره سیاسی امام علی(ع)

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.56276.2907

یحیی فوزی

چکیده نوع نگرش به جنگ و صلح در اندیشه سیاسی اسلام، از مسائل مهم و بنیادین در فهم چگونگی مواجهه و کنش و اتخاذ راهبردها با دشمنان است. پرسش اصلی آن است که نگرش و سیره عملی امام علی(ع)، با توجه به آموزه‌های نظری و تجربه عملی حکومت‌داری، در مواجهه با جنگ وصلح مبتنی‌بر چه اصول، مبانی و معیارهایی بوده است؟ پژوهش حاضر با هدف تبیین منطق جنگ و صلح در اندیشه و سیره عملی امام علی(ع)، از روش استنطاقی در مطالعه متون نهج‌البلاغه و تحلیل شواهد تاریخی مربوط به جنگ‌های جمل، صفین و نهروان بهره می‌گیرد. در این چارچوب، رویکردهای غایت‌انگارانه و ابزارانگارانه به جنگ و صلح نقد شده و «طریقیت» جنگ ‌و صلح، به‌عنوان رویکرد مختار، برای تبیین دیدگاه امام علی(ع) و صورت‌بندی مباحث در نظر گرفته شده است. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که رویکرد امام علی(ع) به جنگ ‌و صلح، رویکردی مبتنی‌بر طریقیت است که درمقابل دو دیدگاه غایت‌گرایی و ابزارگرایی به موضوع صلح ‌و جنگ قرار می‌گیرد. براین اساس صلح و جنگ خود سطحی میانی از اهداف است و بخشی از راه محسوب می‌شود؛ نه مقصد نهایی. همچنین صلح‌ و جنگ در پیوند با اهداف غایی دین و فلسفه تأسیس حکومت دینی و مصالح مسلمانان و اقامه عدالت تعریف می‌شود. در این دیدگاه، هرچند صلح ‌و جنگ دو طریق برای رسیدن به هدف هستند؛ اولویت با صلح است و انتخاب مسیر قهرآمیز نبرد، تنها پس از انسداد کامل و فقدان امکان‌پذیریِ تحقق عدالت و حل منازعه از طریق صلح و اتمام حجت دنبال می‌گردد.

علمی-پژوهشی مدیریت و حکمرانی علوی

بررسی تطابق سیره علوی در حکمرانی مردمی با جمهوری اسلامی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55773.2870

رحیم امرائی، فرهاد زیویار

چکیده حکمرانی در تمدن نوین اسلامی نیازمند الگویی است که هم‌زمان با سیره معصومین(علیهم السلام) و نیازهای روز جامعه هماهنگ باشد. این مقاله با رویکرد تحلیلی-کتابخانه‌ای، به بررسی تطابق سیره حکمرانی امیرالمومنین علی(علیه السلام) با الگوی مردم‌سالاری دینی در جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، تبیین چگونگی تلفیق مشارکت فعال مردمی با ساختارهای نظارتی مبتنی بر عدالت اجتماعی و ارزش‌های دینی است. برای سنجش‌پذیر ساختن این تطابق، دو شاخص عملیاتی مبنا قرار می‌گیرد: نخست، برگزاری مکرر و دقیق انتخابات به‌عنوان سنجه عینی مقبولیت مردمی و مشارکت سیاسی؛ دوم، روح دینی حاکم بر قانون و اصول، از جمله ابتناء قوانین بر شرع و نظارت نهادی دینی، به‌عنوان سنجه مشروعیت الهی و انطباق با سیره علوی. یافته‌ها نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی با الهام از سیره علوی، ضمن حفظ مشروعیّت الهی و مقبولیّت مردمی، توانسته است با اجتناب از آفت‌های دموکراسی لیبرال و محدودیت‌های اقتدار در الگوی لیبرال دموکراسی، مسیر دستیابی به اهداف کلان نظیر امنیت پایدار، وحدت ملّی و پیشرفت علمی را فراهم نماید. این رویکرد، الگویی کارآمد برای نهضت‌های اسلامی و تحقق تمدن نوین اسلامی محسوب می‌شود.

علمی-پژوهشی اخلاق و مواعظ علوی

اخلاق مراقبت و مسئولیت اجتماعی در اندیشه تربیتی امام علی(ع) و نظریه نل نادینگز

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.56219.2903

خاتون وکیلی

چکیده مسئله پژوهش حاضر آن است که اخلاق مراقبت چگونه می‌تواند از توجه به نیاز دیگری در روابط نزدیک به مسئولیت عادلانه در برابر افراد و گروه‌های اجتماعی گسترش یابد. هدف پژوهش، مقایسه مبانی و سازوکارهای این گذار در نامه‌های منتخب نهج‌البلاغه و نظریه نل نادینگز و شناسایی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های تربیتی هر دو دیدگاه است. پژوهش با رویکرد کیفی، تحلیل مفهومی ـ اسنادی و مطالعه تطبیقی ـ انتقادی انجام شده و نامه‌های ۳۱، ۴۵، ۴۷ و ۵۳ نهج‌البلاغه و آثار اصلی نادینگز در پنج محور مشترک تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد هر دو دیدگاه بر توجه به دیگری، مسئولیت‌پذیری و تربیت عملی تأکید دارند، اما مبنای الزام اخلاقی و شیوه پیوند مراقبت با عدالت و مسئولیت عمومی در آنها متفاوت است. در نامه‌های بررسی‌شده، حق، انصاف و تکلیف متصدیان امور، دامنه مراقبت را به افراد دور و محرومان گسترش می‌دهد؛ نادینگز نیز از تجربه رابطه مراقبتی آغاز می‌کند و در آثار بعدی به سیاست اجتماعی می‌پردازد. نتیجه پژوهش، ضرورت پیوند توجه رابطه‌مند با معیارهای عمومی عدالت، حق شنیده‌شدن دیگری و پاسخگویی نهادی در صورت‌بندی تربیت مسئولانه است؛ بی‌آنکه تفاوت مبانی تاریخی و فلسفی دو دیدگاه نادیده گرفته شود.

علمی-پژوهشی مدیریت و حکمرانی علوی

بررسی نحوه‌های اثرگذاری کنش های سیاست گذارانه امام علی (ع) بر گفتمان‌های سیاست‌محور و دانش‌محور شیعی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55750.2862

عبدالمجید مبلغی

چکیده این پژوهش به چگونگی بازتاب یافتن کنش‌گری‌های بنیاد نهاده شده توسط امام علی(ع) در تحولات گفتمان‌های سیاسی و دانشی شیعه می‌پردازد. (مساله). مقاله به طرح گفتمان دانشی شیعه پس از عاشورا به مثابه صورت‌بندی تازه‌ای از ذخیره ‌کنش‌گری علوی در شرایط متفاوت سیاسی همت می‌گمارد (فرضیه). در انجام این مهم پژوهش از تاملات تبارشناختی متاثر از مطالعات فوکو در باب نسبت سیاست و دانش و ظرفیت‌های روش‌شناختی لکلائو و موف در توضیح چندوچون شکل‌گیری آگاهی در پیوند با صورت‌بندی‌های دلالت‌پایه زبانی الهام پذیرفته است (روش). هدف پژوهش آن است که نحوه زایش و چگونگی پردازش مناسبات منجر به برآمدن گفتمان‌های سیاسی و دانشی شیعه را در دامنه ‌کنش‌گری‌های امام علی(ع) به‌مثابه امکان‌های شیعه در بروز و ظهور امر قدسی مرتبط با نهاد امامت تا پایان عهد صادقین(ع) توضیح دهد؛ توضیحی که معرف تحول در گفتمان‌های شیعه از سیاسی در عهد سه امام نخست(ع) به دانشی در عهد سه امام بعدی(ع)، به فراخور تحولات زمینه و زمانه، است (هدف). مطابق یافته‌های پژوهش، ‌کنش‌گری‌های دوگانه مبارزه-تغییر و مقاومت-کناره‌‌‌گیری امام علی(ع)، به ترتیب در نحوه سیاست‌ورزی امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به نحوی نقش‌‌‌‌آفرین واقع شد که گفتمان سیاسی شیعه تا پیش از عاشورا را شکل بخشید. پس از آن، این دو ‌کنش‌گری در آرایش گفتمانی تازه‌ای پیرامون مفهوم کانونی امامت، و در ارتباط با مفاهیم سه گانه تقیه، انتظار و عصمت، به صورت هم‌زمان حاضر شد که پذیرای صورت‌‌‌‌بندی‌ای تازه گردید. ذیل این صورت‌بندی ما شاهد برآمدن گفتمان دانشی شیعه در عهد امام سجاد(ع) و صادقین(ع) هستیم. (نتیجه)

علمی-پژوهشی نهج البلاغه پژوهی

عدالت اجتماعی از منظر امام علی(ع)؛ واکاوی نسبت عدالت قضایی و کرامت انسانی

https://doi.org/10.30465/alavi.2026.55948.2885

مصطفی محسنی ثانی، محمد یزدانی

چکیده مسئله پژوهش حاضر تبیین نسبت عدالت قضایی و کرامت انسانی در اندیشه امام علی(ع) و شناسایی سازوکارهایی است که این نسبت را در منطق نهج‌البلاغه صورت‌بندی می‌کنند. پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار انجام شده است. چارچوب اولیه کدگذاری با استفاده از مفاهیم استخراج‌شده از ادبیات نظری و پیشینه پژوهش شکل گرفت و در جریان تحلیل، امکان اصلاح کدهای اولیه و ایجاد کدها و زیرمقوله‌های برآمده از متن نیز حفظ شد. داده‌ها به‌صورت هدفمند از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های مرتبط نهج‌البلاغه، با تأکید بر عهدنامه مالک اشتر، انتخاب و بر اساس گزاره‌های معنایی تحلیل شدند. یافته‌ها در سه مقوله اصلی سامان یافتند: مبانی انسان‌شناختی و حق‌مداری کرامت انسانی؛ سازوکارهای عدالت قضایی حافظ کرامت؛ و پیوند عدالت قضایی با حقوق عمومی و عدالت اجتماعی. نتایج نشان می‌دهد که در منطق علوی، عدالت قضایی صرفاً به صدور حکم یا حل اختلاف محدود نمی‌شود، بلکه با شناسایی شأن انسانی و برابری در مواجهه با مردم، شایستگی و استقلال قاضی، نظارت بر عملکرد قضایی، دلیل‌مداری و پرهیز از داوری مبتنی بر ظن، محدودیت در اعمال کیفر، مهار جانبداری و صیانت از حقوق عمومی پیوند دارد. بر این اساس، کرامت انسانی را می‌توان مبنای هنجاری و عدالت قضایی را یکی از سازوکارهای نهادی پاسداشت آن دانست