پژوهش‌نامه علوی

چکیده امروزه رویکردها و شاخه‌های گوناگون تحلیل گفتمان، در گره‌گشایی پیوند دوسویه زبان و جامعه کارآیی چشمگیری دارند و می‌کوشند تا در پس متون و لایه‌های پنهان آن، به بررسی ایدئولوژی مولف بپردازند. از مشهورترین نظریه‌های حوزه گفتمان‌کاوی، رویکرد انتقادی نورمن فرکلاف است که قابلیتی کارآمد در بازخوانی مفاهیم بنیادین دینی و آشکارسازی ابعاد پنهان معنا در متون مقدس دارد. این رهیافت سعی دارد تا ضمن بیان ارتباط میان ملاک‌های درونی و برونی متن، قدرت حاکم بر جامعه‌ای را که متن در آن شکل گرفته است، با سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین مورد بررسی قرار دهد. بر این اساس پژوهش حاضر درصدد است تا به روش توصیفی – تحلیلی و با بهره‌گیری از نظریه فرکلاف، به واکاوی آیات نازل‌شده در شأن حضرت علی (ع) در قرآن کریم بپردازد. هدف اصلی تحقیق، کشف روابط پنهان قدرت و مبانی ایدئولوژیکی گفتمان امامت از طریق تحلیل نظام‌مند است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که گفتمان امامت، گفتمانی الهی، یکپارچه و هژمون است که در تقابل ساختاری با گفتمان‌های رقیب، همچون قبیله‌گرایی، نفاق و اهل کتاب، شکل می‌گیرد.

چکیده با رحلت پیامبر اکرم(ص) علی‌رغم انتصاب امام علی(ع) به جانشینی آن حضرت و به‌رغم شایستگی‌هایی که امیرالمومنین(ع) داشت، مسلمانان در تصمیمی عجولانه و نادرست با ابوبکر به عنوان خلیفه اول بیعت کردند. ابوبکر و حامیان او به ویژه عمر، با توجه به جایگاه خاصی که امیرالمومنین(ع) داشت، خواستار بیعت آن حضرت بودند. آنان بلافاصله پس از بیعتی که با ابوبکر در سقیفه شد، تلاش کردند به هر صورتی که شده از امام علی(ع) نیز بیعت بگیرند. سوالی که در این جا مطرح شده این است که عکس‌العمل امیرالمومنین(ع) در برابر این درخواست چه بود؟ آیا آن حضرت خواسته آنان را پذیرفت و بلافاصله با ابوبکر بیعت کرد و یا چون خود را جانشین منصوص رسول خدا(ص) می‌دانست از بیعت خودداری کرد؟ اگر امام از بیعت خودداری کرده، آیا این خودداری، همیشگی یا مقطعی بوده است؟ بررسی موضوع با استفاده از منابع متقدم تاریخی و روایی و با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی نشان می‌دهد که امیرالمومنین(ع) در ابتدای امر به جهت اعتراض به انتخاب ابوبکر از بیعت خودداری کرده و تنها خود را شایسته زمامداری دانسته است. بیعت نهایی آن حضرت با ابوبکر نیز- هرچند توسط شیخ مفید مورد انکار قرار گرفته و یا در آن تردید شده است- بیعتی اضطراری، از روی اکراه و عدم رضایت قلبی و به منظور رعایت مصالح جامعه نوپای اسلامی بوده است.

چکیده مسئله شمول هدایت‌الهی نسبت به جنیان از مباحث کمتر بررسی‌شده در کلام اسلامی است. قرآن با معرفی جن به‌عنوان موجودی مکلف و مخاطب وحی، نشان می‌دهد که برنامه هدایت‌الهی محدود به انسان‌ها نیست و جنیان نیز همچون انسان‌ها مأمور به ایمان و اطاعت از حجت الهی‌اند. پرسش اصلی پژوهش آن است که پس از ختم نبوت، استمرار هدایت جنیان از چه طریقی بوده و مرجع دینی آنان چه کسی است. این مقاله با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و رویکرد تطبیقی با استناد به آیات و روایات نشان می‌دهد که دلایل ضرورت امام‌معصوم برای انسان، در مورد جنیان نیز صادق است. حکمت الهی و شریعت خاتم اقتضا دارد که هیچ‌یک از مکلفان بدون حجت باقی نمانند. روایات اهل‌بیت تصریح می‌کند که پیامبر اسلام برای جن و انس مبعوث شد و پس از او، وصی الهی عهده‌دار هدایت هر دو گروه است. بر این مبنا، امامت علوی بر جنیان، بخشی از نظام جامع هدایت الهی و استمرار رسالت پیامبر برای همه مکلفان است. بررسی این حقیقت، مرز میان امامت الهی و خلافت‌های غیرمنصوص را روشن می‌سازد؛ زیرا خلافت‌هایی که فاقد نصب الهی و شمول هدایت نسبت به جن و انس‌اند، نمی‌توانند تداوم رسالت جهانی پیامبر تلقی شوند.

چکیده هنجارگریزی[p1.1] صرفی، خروج آگاهانه از قواعد صرفی زبان، ظرفیت آن را دارد که به‌مثابه راهبردی گفتمانی در خدمت تثبیت معنا و تقویت اقتدار گوینده قرار گیرد. با وجود پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه هنجارگریزی در نهج‌البلاغه، تاکنون تحلیل پادگفتمانی این شگردها در نامه‌ها مغفول مانده است. این پژوهش با تلفیق رویکرد پادگفتمان و هنجارگریزی صرفی، به روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر تحلیل محتوای کیفی، تمام ۵۳ نامه نهج‌البلاغه را بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هنجارگریزی‌های صرفی در چهار حوزه اصلی رخ می‌دهند: عدول از مضارع به ماضی (۱۱۵ مورد) با نقض قانون کیفیت، پادگفتمان قطعیت، فوریت، گریزناپذیری و فراتاریخی‌سازی را در فرمان‌های سیاسی، توصیف معاد و مرگ ایجاد می‌کند. عدول از معلوم به مجهول (۱۲۶ مورد) با حذف فاعل، پادگفتمان‌های تعظیم، تقدیرگرایی، تعمیم، تحقیر، تهدید، انفعال و مظلومیت‌نمایی را فعال می‌سازد. عدول در افعال مزید (۴ مورد) دلالت‌های تدریج، مبالغه و مشارکت را به کلام می‌افزاید و عدول در اشتقاق (۵۳ مورد) و مصادر (۱ مورد) مفاهیم را عینی‌تر، ماندگارتر و فرازمانی بازنمایی می‌کند. امام علی (ع) با این شگردها، گفتمان توحیدی را در قالب اصولی پایدار و تغییرناپذیر در نظام هستی تثبیت می‌کند و نامه‌ها را از مکاتبات اداری به متنی فراتاریخی ارتقا می‌دهد.