پژوهش‌نامه علوی

چکیده نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین متون ادبی و معرفتی اسلامی، گنجینه‌ای از واژگان با لایه‌های معنایی عمیق است. این پژوهش با هدف بررسی کاربردهای معنایی و ابعاد مفهومی واژه «احساس» و مشتقات ریشه «ح-س-س» (مانند حِسّ، حَسّاً، تحسّ، حواسّ، حسیس و حسیّاً و...) در دوازده موضع مختلفِ نهج‌البلاغه سامان یافته است. مسئله اصلی پژوهش، تبیین تنوع کاربردی این ریشه در سیاق‌های توحیدی، شناختی، اجتماعی، عرفانی و بلاغی است که نشان‌دهنده ژرفای اندیشه امام علی(ع) در بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی برای انتقال مفاهیم الهی و انسانی می‌باشد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی (تحلیل محتوا) است و داده‌ها از متن نهج‌البلاغه استخراج شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ریشه «ح-س-س» در نهج‌البلاغه، فراتر از معنای لغوی (احاطه، ادراک حسی و نفوذ)، ابعاد گسترده‌ای همچون احاطه علمی الهی (خطبه ۹۱)، نفی ادراک حسی ذات خداوند (خطبه‌های ۱۸۲ و ۱۸۶)، توصیف شجاعت درونی (خطبه ۱۲۳)، نکوهش دنیاطلبی (نامه ۴۵) و بشارت امنیت اخروی (خطبه ۱۸۳) را پوشش می‌دهد. تحلیل‌های چندبعدی (لغوی-سیاقی، شناختی، کلامی، عرفانی و بلاغی) آشکار می‌سازد که این واژه در کلام علوی، ابزاری برای تأکید بر تنزیه الهی، محدودیت ادراک بشری و دعوت به تأمل در آیات آفاقی و انفسی است. پیشینه پژوهش نشان‌دهنده نبود مطالعه جامع مشابهی است و این تحقیق، بخشی از معارف غیرمکشوف نهج‌البلاغه را روشن می‌سازد. همچنین نتایج بر ضرورت مطالعات واژه‌محور در متون دینی برای فهم دقیق‌تر آموزه‌های توحیدی تأکید دارد.

چکیده هدف پژوهش حاضر تبیین نقش فرجام‌اندیشی در تقویت مؤلفه‌های ساحت‌شناختی تربیت-اخلاقی از منظر نهج‌البلاغه بود.این پژوهش از لحاظ هدف،بنیادی و از حیث روش توصیفی-تحلیلی می‌باشد.روش تحلیل داده‌ها،تحلیل مفهومی پیش‌رونده بوده است.در این پژوهش پنج مؤلفه‌ی مربوط به ساحت‌شناختی تربیت‌اخلاقی؛شناخت‌بهای‌وجودی‌انسان،واقع‌نگری،عبرت-آموزی،بصیرت‌افزایی و غفلت‌زدایی؛مورد بررسی قرار گرفتند و سپس مصادیق مرتبط با هر کدام با تأکید بر نقش فرجام‌اندیشی در تقویت آنها،از منظر نهج البلاغه،تبیین گردید.فرجام-اندیشی در کلام امام علی(ع)به عنوان اهرم مؤثری در کردار و گفتار انسان‌ها،در جهت تقویت و رشد ساحت‌شناختیِ تربیت‌اخلاقی مطرح است.فرجام‌اندیشی فرد را به مسئول بودن در قبال عاقبت افعالش رهنمون می‌سازد و او را برای پاسخگویی به نتایج اعمالش آماده می‌نماید.در اندیشه امام علی(ع)،فرجام‌اندیشی به معنای از بین بردن روح تلاش و امیدواری در انسان نیست،بلکه به معنای سازندگی و مراقبت پیوسته از اعمال و نیات می‌باشد و باعث می‌شود که انسان قدر و منزلت خود را بداند و با نگاه واقع‌بینانه،در اندیشه آخرت باشد و از تجربیات گذشته برای تصمیم‌گیری‌های آینده عبرت بگیرد و به انتخاب‌های آگاهانه‌تر و اخلاقی‌تر دست بزند ‌و نسبت به کسب بصیرت جهت سیر در مسیر سعادت،قصور ننماید.لذا لازم است انسان‌ با تأسی به آموزه‌های گرانقدر علوی،نسبت به تقویت باورهای اخلاقی و توجه به مقوله‌ی فرجام-اندیشی(که امری غیر قابل انکار است)؛در هر شرایطی وظیفه‌ی‌اخلاقی خود را بشناسند،تصمیم‌های درست بگیرند و از گرفتارشدن در انحرافات‌اخلاقی در امان بمانند.