نقش فرجام‌اندیشی در تقویت مؤلفه‌های ساحت شناختی تربیت اخلاقی از منظر نهج البلاغه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد ،دانشگاه ولی‌عصر(عج) ، رفسنجان، ایران.

2 استادیار ،قرآن و متون اسلامی. دانشگاه ولی‌عصر(عج) ، رفسنجان، ایران

3 دانشیار فلسفه تعلیم و تربیت ، دانشگاه ولی‌عصر(عج)

10.30465/alavi.2026.53191.2772
چکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین نقش فرجام‌اندیشی در تقویت مؤلفه‌های ساحت‌شناختی تربیت-اخلاقی از منظر نهج‌البلاغه بود.این پژوهش از لحاظ هدف،بنیادی و از حیث روش توصیفی-تحلیلی می‌باشد.روش تحلیل داده‌ها،تحلیل مفهومی پیش‌رونده بوده است.در این پژوهش پنج مؤلفه‌ی مربوط به ساحت‌شناختی تربیت‌اخلاقی؛شناخت‌بهای‌وجودی‌انسان،واقع‌نگری،عبرت-آموزی،بصیرت‌افزایی و غفلت‌زدایی؛مورد بررسی قرار گرفتند و سپس مصادیق مرتبط با هر کدام با تأکید بر نقش فرجام‌اندیشی در تقویت آنها،از منظر نهج البلاغه،تبیین گردید.فرجام-اندیشی در کلام امام علی(ع)به عنوان اهرم مؤثری در کردار و گفتار انسان‌ها،در جهت تقویت و رشد ساحت‌شناختیِ تربیت‌اخلاقی مطرح است.فرجام‌اندیشی فرد را به مسئول بودن در قبال عاقبت افعالش رهنمون می‌سازد و او را برای پاسخگویی به نتایج اعمالش آماده می‌نماید.در اندیشه امام علی(ع)،فرجام‌اندیشی به معنای از بین بردن روح تلاش و امیدواری در انسان نیست،بلکه به معنای سازندگی و مراقبت پیوسته از اعمال و نیات می‌باشد و باعث می‌شود که انسان قدر و منزلت خود را بداند و با نگاه واقع‌بینانه،در اندیشه آخرت باشد و از تجربیات گذشته برای تصمیم‌گیری‌های آینده عبرت بگیرد و به انتخاب‌های آگاهانه‌تر و اخلاقی‌تر دست بزند ‌و نسبت به کسب بصیرت جهت سیر در مسیر سعادت،قصور ننماید.لذا لازم است انسان‌ با تأسی به آموزه‌های گرانقدر علوی،نسبت به تقویت باورهای اخلاقی و توجه به مقوله‌ی فرجام-اندیشی(که امری غیر قابل انکار است)؛در هر شرایطی وظیفه‌ی‌اخلاقی خود را بشناسند،تصمیم‌های درست بگیرند و از گرفتارشدن در انحرافات‌اخلاقی در امان بمانند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Role of Eschatology in Strengthening the Cognitive Dimensions of Moral Education from the Perspective of Nahj Al-Balagha

نویسندگان English

bahjat harandi 1
hosein kamiab 2
marzieh kahnooji 3
1 Master’s degree graduate in Nahj al-Balagha with a focus on Political, Social, and Public Law, Faculty of Literature and Humanities, Vali-e-Asr University, Rafsanjan, Iran
2 Assistant Professor, Qur’an, and Islamic Texts, Faculty of Literature and Humanities, Vali-e-Asr University, Rafsanjan, Iran
3 Associate Professor, Philosophy of Education, Faculty of Literature and Humanities, Vali-e-Asr University, Rafsanjan, Iran
چکیده English

This study aimed to explain the role of eschatology in strengthening the cognitive dimensions of moral education from the perspective of Nahj al-balagha. This basic descriptive-analytical research employed a progressive conceptual analysis to explore this role. This study examined five cognitive components of moral education: recognizing the existential value of humanity, realism, learning lessons, increasing insight, and eliminating negligence. For each component, relevant examples from Nahj al-balagha were explained, emphasizing the role of eschatology in reinforcing them. Imam Ali frequently emphasized the concept of eschatology. In his view, eschatology serves as a powerful motivator for human actions and words, strengthening and developing the cognitive aspects of moral education. Eschatology compels an individual to accept responsibility for the consequences of their actions and prepares them to be accountable for the outcomes. The concept of eschatology in the thought of Imam Ali is fundamentally constructive; it does not diminish hope but requires the constant supervision of actions and intentions. This awareness instills self-worth and dignity, prompting a realistic view of the hereafter. The result is an individual who effectively learns from experience, makes conscious moral choices, and acquires the insight needed for true happiness. Thus, adherence to Imam Ali’s teachings is essential for recognizing one’s moral duty, ensuring sound decision-making, and preventing moral deviation.

کلیدواژه‌ها English

Eschatology
Moral Education
Cognitive Dimensions
Nahj Al-Balagha
نهج البلاغه، (۱۳۸۰)، ترجمه سیدجعفر شهیدی.چاپ بیستم.تهران:انتشارات علمی و فرهنگی.
احمدی­بیغش،خدیجه( ۱۴۰۲).ماهیت مرگ­اندیشی از منظر قرآن و کتب مقدس. تفسیرپژوهی. ۱ (۱۹) . صص ۱۳-۳۷ .
احمدی،فاطمه(۱۳۹۶).گذر عمر در آینه نهج­البلاغه و آموزه‌های مشترک حافظ.پژوهشنامه علوی. ۸ (۲) . صص ۱ – ۲۴.
احمدیان­احمدآبادی،اکرم، و محمد حیدری (۱۳۹۱).عبرت­آموزی و نقش آن در اخلاق و تربیت­اسلامی از دیدگاه امام علی(ع). پژوهشنامه علوی. ۳ (۱) . صص ۱-۲۲.
احمدی­فرد،مصطفی، و دادمحمد امیری­(۱۳۹۶).روش‌های اصلاحی در تربیت­اخلاقی قرآن­کریم. آموزه‌های قرآنی. ۸(۲۶) . صص ۳۹ - ۵۸.
اعرافی،علیرضا. محمد بهشتی. علی‌نقی فقیهی و مهدی ابوجعفری( ۱۳۸۷ ).درآمدی بر تعلیم و تربیت اسلامی ۲/ اهداف تربیت از دیدگاه اسلام.تهران: سمت ،چاپ دهم.
انوری،حسن (۱۳۸۴).فرهنگ بزرگ سخن. تهران:انتشارات سخن،چاپ اول.
ایمانی­خوشخو،مریم، و کبری اسمعیلی (۱۳۹۴).آثار مرگ­اندیشی در قرآن و سخنان امام علی(ع).آموزه­های تربیتی در قرآن و حدیث. ۱ (۱) . صص ۱۵-۳۱.
بحرانی،کمال­الدین­میثم­بن­علی­بن­میثم.( ۱۳۷۵).شرح نهج­البلاغه ابن میثم. ترجمه قربانعلی محمدی­مقدم و علی­اصغر نوایی­یحیی زاده.مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی .
پوراسلامی،زهرا (۱۳۹۸).بررسی ابعاد تربیت­اخلاقی در مثنوی­معنوی.پایان­نامه­کارشناسی­ارشد.رفسنجان:گروه زبان و ادبیات فارسی.دانشگاه ولی­عصر(عج)رفسنجان.
توفیقی، حسین(1384). آشنایی با ادیان بزرگ.تهران: انتشارات سمت.چاپ هفتم.
ثواقب،جهانبخش و فاطمه مرادی­کهنگی ( ۱۴۰۰).تأثیر دوسویه آخرت­باوری و اعمال عبادی بر سبک زندگی اسلامی از منظر نهج البلاغه.تاریخ و سیره اهل بیت(ع). ۳ (۱) . صص ۵-۳۱.
جعفری­تبریزی،محمدتقی (۱۳۶۱).ترجمه و تفسیر نهج­البلاغه.تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خادم­جهرمی،حامده(۱۳۹۸).آثار فردی و اجتماعی مرگ­اندیشی از دیدگاه نهج­البلاغه.پژوهش‌نامه نهج­البلاغه. ۷ (۲۵) . صص ۱-۲۱.
خیرالهی،زهرا ( ۱۳۹۳).نظام تربیت­اخلاقی در نهج­البلاغه.پژوهش­های نهج­البلاغه. ۱۳ (۱) . صص ۱۳۴-۱۵۷.
داوودی،محمد (۱۳۹۰).تربیت­اخلاقی«سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت(ع)». جلد سوم.قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،چاپ چهارم.
دلشادتهرانی،مصطفی ( ۱۳۹۴).ماه مهرپرور:تربیت در نهج­البلاغه.تهران:دریا.
دلشادتهرانی،مصطفی (۱۳۸۰).سیری در تربیت اسلامی.تهران:ذکر ،چاپ چهارم.
دهخدا،علی­اکبر ( ۱۳۷۷).لغتنامه دهخدا.تهران:دانشگاه تهران.
راغب­اصفهانی،حسین­بن­محمد ( ۱۴۱۲ ق).المفردات فی غریب القرآن.بیروت: دار العلم الدار الشامیه.
راه­بار،ندا، و مهدی خبازی­کناری (۱۴۰۰).خوانشی اگزیستانسیالیستی از مفهوم مرگ در نهج­البلاغه.پژوهش‌های­علم و دین. ۱۲ (۲) . صص ۱۱۳ – ۱۲۹
سبحانی تبریزی،جعفر(1370).معادشناسی در پرتو کتاب،سنت و عقل.تهران:انتشارات الزهرا
شریفی، احمدحسین(1390).آیین زندگی(اخلاق کاربردی). ویراست دوم. تهران: انتشارات دفتر نشر معارف.
صادق نیا، مهراب(1400).قرآن و کتاب مقدس.قم: مرکز نشر هاجر. چاپ ششم.
صدری،جمشید( ۱۳۸۹).عبرت و عبرت­آموزی­درنهج­البلاغه.پژوهشنامه­معارف­قرآنی.۱(۱) . صص ۱۰۳–۱۱۷
طباطبایی،سیدمحمدحسین (۱۳۷۴).المیزان.جلد نوزدهم. ترجمه سیدمحمد باقر موسوی همدانی.جلد نوزدهم.قم:دفتر انتشارات جامعه مدرسین.
طبرسی،حسن ( ۱۳۷۲).مجمع البیان فی تفسیرالقرآن.جلد چهارم.تهران:ناصرخسرو،چاپ سوم.
علیزاده،مهدی. محمد عالم‌زاده‌وری،. محمدرضا مظاهری‌سیف. مهدی احمدپور. علی مهدوی‌فرید، ، و محمدرضا فلاح (۱۳۹۰).اخلاق اسلامی.قم: نشر معارف ،چاپ هفتم.
فراهیدی، خلیل­بن­احمد ( ۱۴۱۰ق).کتاب العین.قم: هجرت.
فرمهینی فراهانی،محسن (۱۳۹۰).تربیت در نهج­البلاغه.تهران:آییژ.
فلاح رفیع، علی (۱۳۹۶).فرجام‌اندیشی فلسفی و دینی در یک نگاه تطبیقی.کنفرانس پژوهش‌های نوین ایران و جهان. صص ۲۰۳-۲۲۸.
قرائی­سلطان­آبادی، احمد(۱۴۰۲). اصول و ضوابط عقلانی حاکم بر رفتار امام علی (ع)بر اساس نهج البلاغه. پژوهشنامه علوی. ۱۴(۲).صص۱۸۳-۲۰۷.
قنبری،بخشعلی و محمدعلی مشایخی‌پور (۱۳۹۱).معنا و مفهوم مرگ­آگاهی و آثار آن از دیدگاه امام علی(ع).معرفت. ۲۱ (۱۲). صص ۲۷-۴۲.
گلدمن،لوسین(1381).کانت و فلسفه معاصر.ترجمه پرویز بابایی. تهران: انتشارات نگاه.
محدثی،جواد(۱۳۹۳).درس‌هایی از نهج­البلاغه.جلد دوم.مشهد:انتشارات آستان­قدس رضوی،چاپ دوم.
محمودی،سیدعلی(1384).فلسفه سیاسی کانت.تهران:نگاه معاصر.
مصباح­یزدی،محمدتقی(۱۳۷۶). انسان­سازی در قرآن.قم:موسسه آموزشی-پژوهشی امام­خمینی (ره).
مصطفوی،حسن(۱۳۶۰).التحقیق فی کلمات القرآن­الکریم.جلد یازدهم.تهران:بنگاه ترجمه ونشرکتاب .
مصلایی­پوریزدی،عباس و مروت محمدی ( ۱۳۹۳).معناشناسی بصیرت در نهج البلاغه.کتاب قیم. ۴ (۱۰) . صص ۷-۳۶.
معین،محمد (۱۳۸۴).فرهنگ فارسی معین. تهران:راه رشد.
مکارم­شیرازی،ناصر (۱۳۸۱).اخلاق در قرآن. قم:نشر امام علی­بن­ابیطالب.
مکارم­شیرازی،ناصر ( ۱۳۹۰).پیام امام امیرالمومنین علیه­السلام- شرح تازه و جامعی بر نهج­البلاغه. قم :انتشارات امام علی­بن­ابیطالب.
مکارم­شیرازی،ناصر (۱۳۷۵). پیام امام امیرالمومنین علیه­السلام- شرح تازه و جامعی بر نهج­البلاغه.جلدهای چهارم،پنجم،هفتم و هشتم.تهران:دارالکتب الاسلامیه.
موسوی، سید نقی(۱۴۰۲). برگزاری نماز جماعت در مدارس از منظر فقه تربیتی. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی. ۱۸(۱) . صص ۱۲۹-۱۵۵.
ناصری­اسفندقه،رضوان. حسین کامیاب و مرضیه کهنوجی (۱۴۰۱).تحلیل معانی و اطلاقات عتاب در نهج البلاغه;هم­سو با روش‌های تربیت­اخلاقی(مطالعه موردی نامه‌های ۱۷، ۳۹ و ۴۱).اخلاق وحیانی. ۱۱(۴) .صص ۶۳ -۹۳
نجفی،محمد، و مهرنوش امینی (۱۳۸۹).فرجام­اندیشی و پیامدهای تربیتی آن.مطالعات اسلامی در علوم رفتاری. ۱ (۲) .صص ۱۱۹-۱۳۶.