سیمای امیرالمؤمنین علیه‌السلام در الفهرست محمد بن اسحاق الندیم

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

3 کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه تهران، ایران

10.30465/alavi.2025.49834.2669
چکیده
امیرالمؤمنین علی(ع) هم به عنوان وصی و جانشین بلافصل رسول خدا(ص) و هم به مثابه خلیفه چهارم مسلمانان، جایگاه بسیار بلندی در اسلام و میراث مسلمانان دارد. ازاین‌رو سیمای ایشان از ابعاد گوناگون در آثار و تألیفات مسلمانان در طول تاریخ بازتاب یافته و مورد بررسی قرار گرفته‌است. یکی از آثاری که با این رویکرد می‌تواند مورد توجه قرار گیرد، کتاب ارزشمند الفهرست، زیست‌کتابشناسی کهن اواخر قرن چهارم تألیف محمد بن ‌اسحاق ندیم است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به داده‌های این اثر در ارتباط با علی(ع) پرداخته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد ندیم که به مناسبت‌های مختلف از آن حضرت در الفهرست یاد کرده‌است از یک سو به معرفی مصحف علی(ع) و آثار علوی از قبیل سخنان، فضائل، وقایع زندگی و مقتل حضرت پرداخته و از دیگر سو به شیعیان و مخالفان ایشان اشاره کرده‌است. در این میان الفاظ وعباراتی که در یادکرد از آن حضرت به کار رفته نیز قابل توجه است و بررسی آن بر اساس کهن‌ترین نسخه کتاب انجام گرفته‌است که از روی نسخه‌ای به خط ندیم نگاشته شده‌است. یافته‌ها حاکی از آن است که سیمای علی(ع) در الفهرست در قالب شخص مقدس، مؤلف، مبدع علم نحو، موضوع تالیفات، معجزه پیامبر(ص) و محور گرایش‌ها بازتاب یافته‌است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Image of Amir al-Mu'minin Ali (Peace be upon him) in al-Fihrist of Muhammad ibn Ishaq al-Nadim

نویسندگان English

Mahdi Mojtahedi 1
Leyli abdi 2
Zahra darrudi 3
1 Assistance Professor, Department of History and Civilization of Muslim Nations, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 PhD student of history and civilization of Muslim nations, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
3 Master of History and Civilization of Islamic Nations, University of Tehran.
چکیده English

Amir al-Muʾminin ʿAli (Peace be upon him) holds a very high position in Islam and the Muslim heritage, both as the immediate successor and "wasī" of the Prophet Muhammad (Peace be upon him) and as the fourth caliph for Muslims. Therefore, his image has been reflected and examined from various aspects in the works and writings of Muslims throughout history. One of the works that can be considered in this regard is the valuable book al-Fihrist, an ancient Bio-bibliographic work of the late fourth century, authored by Muhammad ibn Ishaq al-Nadim. The present study, using a descriptive-analytical method, has examined the data of this work in relation to Ali (Peace be upon him). The findings show that Nadim, who has mentioned the Imam on various occasions in al-Fihrist, on the one hand has introduced the Muṣhaf of Ali (Peace be upon him) and works of Ali such as his speeches, virtues, life events, and martyrdom, and on the other hand has referred to his Shi'a followers and opponents. The terminology used in the mentions of the Imam is significant, and its analysis is grounded in the oldest manuscript of the text, which is a copy of a manuscript in Nadim's handwriting. The results indicate that the image of Imam Ali (Peace be upon him) in al-Fihrist is portrayed as a sacred figure, author, originator of the science of grammar, subject of writings, a miracle of the Prophet (Peace be upon him), and the center of various inclinations

کلیدواژه‌ها English

Ali ibn Abi Talib (Pbuh)
al-Fihrist
Muhammad ibn Ishaq al-Nadim
Shi'a
codicology
قرآن کریم.
امینی، عبدالحسین (1416 ق)، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
ابن‏المرتضى، أحمد بن یحیى (1961 م)، طبقات المعتزلة، تحقیق سُوسَنّة دِیفَلْد فِلْزَر، بیروت: دارالمکتبة الحیاة.
ابن‏بابویه، محمد بن علی (1413 ق)، من لا یحضره الفقیه، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن‏بابویه، محمد بن علی (1417 ق)، الأمالی، قم: مؤسسة البعثة.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (2002 م)، لسان المیزان، محقق عبدالفتاح أبوغدَّة، بیروت: مکتب المطبوعات الاسلامیه.
ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد (بی‌تا)، الفتاوی الحدیثیه، بی‌جا: دارالفکر.
ابن‏خلکان، شمس‌الدین احمد بن محمد (1900 م)، وفیات الاعیان و أنباء أبناء الزمان، محقق احسان عباس، بیروت: دار صادر.
ابن‏دحیه، عمر بن حسن (۱۴۲۳ ق)، من ألقم الحجر إذ کذب و فجر و أسقط عدالة من قال من الصحابة ماله أهجر، به‏تحقیق عبدالعزیز فارح، مغرب: مطبعة فضالة.
ابن‌سعد، محمد بن سعد (1410 ق)، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‏شهرآشوب، ابوعبدالله محمد بن علی (بی‌تا)، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه و أسماء المصنّفین قَدیما و حدیثا، بیروت: دارالاضواء.
ابن‏شهرآشوب، ابوعبدالله محمد بن علی (1379 ق)، مناقب آل ابی‌‌طالب، به‏تصحیح و تعلیق سیدهاشم رسولی محلاتی، قم: علامه
ابن‏طاووس، علی (1413 ق)، الیقین بإختصاص مولانا علی (ع) بإمرة المؤمنین، قم: دارالکتاب.
ابن‏عساکر، علی بن حسن (1415 ق)، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر.
ابن‌مردویه، احمد بن موسی (1382 ش)، مناقب على بن ابی‌طالب، قم: دارالحدیث.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1376 ش)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، به‏تصحیح محمد جعفر یاحقی، مشهد: بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی.
اسکافی، محمد بن عبدالله (1981 م)، المعیار و الموازنة، تصحیح محمدباقر محمودی، بی‌جا: بی‌نا.
افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ (1403 ق)، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، به‏تحقیق سید احمد حسینی، قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1410 ق)، صحیح البخاری، مصر: لجنة إحیاء کتب السنة
حموی، یاقوت (1993 م)، معجم الأدباء (إرشاد الأریب إلى معرفة الأدیب)، تحقیق احسان عباس، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (1417 ق)، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، تحقیق مصطفى عبد القادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة.
دهخدا، علی‌اکبر و دیگران (1377 ش)، لغت‌نامه دهخدا، تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
ذهبی، محمد بن احمد (2003 م)، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق بشار عواد، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
رحمتی، محمدکاظم (1395 ش)، ندیم و کتاب الفهرست، قم: مورخ.
زبیدی اندلسی، ابوبکر محمد بن حسن (1984 م)، طبقات النحویین و اللغویین، محقق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر: دارالمعارف.
ساکت، محمدحسین (1368 ش)، پایگاه محمد الندیم در کتاب‌شناسی، مشهد: جاوید.
سبحانی تبریزی، جعفر (1419 ق)، تذکرة الأعیان، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
صبحی، احمد محمود (1985 م)، فی علم الکلام (دراسة فلسفیة لآراء الفرق الإسلامیة فی أصول الدین الجزءالأول: المعتزلة)، بیروت: دار النهضة العربیة.
طباطبایی، سید عبدالعزیز (1417 ق)، أهل البیت علیهم السلام فی المکتبة العربیة، قم: موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی (1419 ق)، کتاب الصافی فی تفسیر القرآن، تحقیق سیدمحسن حسینی امینی، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق)، الاصول من الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
محمدزاده، الهام و دیگران (1395)، «مصحف حضرت علی (ع) در منابع علم ائمه»، پژوهش‏نامۀ علوی، س 7، ش 1، 85-110.
محب علیان، هما و دیگران (1400 ش)، «نقش ابوجعفر اسکافی (د 240 ق) در دفاع از حریم علوی»، پژوهش‌نامۀ علوی، س 12، ش 1، 253-273.
مهدوی‏راد محمدعلی و روح‏الله شهیدی (1400 ش)، کتاب‏شناسی و مأخذشناسی علوم اسلامی باتکیه‏بر مطالعات قرآن و حدیث، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مهدوی، سیدرضا و دیگران (1402 ش)، «واکاوی زمینه‏های نگارش اولین کتب فضائل اهل البیت در آثار معتزله»، پژوهش‌نامۀ علوی، س 14، ش 1، 235-263.
ناصحیان، علی‌اصغر (1391 ش)، کاوشی نو در جمع قرآن، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
نجاشی، احمد بن على ‏(1395 ش)، رجال النجاشی، به‏تحقیق موسی شبیرى زنجانى، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، قم: مؤسسۀ النشر الإسلامی‏.
ندیم، محمد بن اسحاق (2014 م)، الفهرست، تحقیق ایمن فؤاد سید، لندن: الفرقان للتراث الاسلامی.
ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا)، الفهرست، تصحیح محمدرضا تجدد، بی‌جا.
ندیم، محمد بن اسحاق (1872 م)، الفهرست، تصحیح فلوگل، آلمان: لایپزیک.
ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا)، الفهرست، بیروت: دارالمعرفة.
ندیم، محمد بن اسحاق (2019 م)، الفهرست، ترجمه و تصحیح رمضان ششن، استانبول: سازمان مخطوطات ترکیه.
ندیم، محمد بن اسحاق، نسخۀ خطی الفهرست، کتاب‏خانۀ چستربیتی (ایرلند)، به‏شمارۀ 3315.
یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دارصادر.
 
Bernheimer, T. (2024), “Rulers as Authors: ʿAlī b. Abī Ṭālib and the Other Twelver Imams ’in Fierro, Maribel, Sonja Brentjes, and Tilman Seidensticker”, Rulers as Authors in the Islamic World, Brill, 9-29, <doi.org/10.1163/9789004690615_003>.
Modarresi, H. (2003), Tradition and Survival A Bibliographical Survey of Early Shi¯‘Ite Literature, London: Oneworld Oxford.