بررسی روایات امام علی(ع) در توصیف ویژگی های فردی زن

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استاد علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا

2 دانشجوی دکترا دانشگاه تهران

3 کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا

چکیده
 
در  کتب روایی مختلف، روایاتی از امام علی(ع) در مورد زن وارد شده است که تعدادی از این احادیث، شخصیت و هویت زن را زیر سوأل برده و مورد نکوهش قرار داده است. برخی تعابیری که در نهج البلاغهو جز آن به چشم می خورد به توصیف ویژگی های فردی زن پرداخته و آنان را ناقص العقل، ناقص الایمان، شر، قلیل الوفاء، آسیب پذیر در برابر گناه و... معرفی کرده است که زمینه ساز اختلاف نظرات متعددی بین علماء و شارحان نهج البلاغه گشته است. جدای از مشکلات سندی که متوجه اکثر این روایات است، در صورت عدم رعایت اصول و مبانی فهم حدیث،متن آنها نیز با ملاک ها و معیارهایی چون؛ قرآن، سنت، عقل، شأن معصوم، واقع و تاریخ، مخالف و از نظر به دور می نماید. و آنچه مورد پذیرش و موافق روح اسلام و سیره علوی است، یکسان بودن زن و مرد در خلقت و آفرینش و ابعاد شخصیتی است که البته این تنافی با حوزه جنسیتی زن و تفاوتهای مربوط به آن ندارد.

کلیدواژه‌ها


قرآنکریم.
ابن‌أبی‌الحدید، عزالدین (1337). شرحنهج‌البلاغه، قم: کتاب‌خانة آیت‌الله العظمی مرعشی.
ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (1367). النهایةفیغریبالحدیثوالأثر،قم: مؤسسة اسماعیلیان.
ابن‌اشعث، محمد بن محمد (بی‌تا). الجعفریات (الاشعثیات)، تهران: مکتبةالنینوی.
ابن‌خلدون، محمد بن عبد الرحمان (بی‌تا). تاریخ، بیروت: مؤسسةالأعلمیللمطبوعات.
ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (بی‌تا). معالمالعلماء، بی‌جا: بی‌نا.
ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (1328 ق). متشابهالقرآن، بی‌جا: بیدار.
ابن‌طیفور، احمد بن أبی طاهر(بی‌تا). بلاغاتالنساء، قم: انتشارات شریف رضی.
ابن‌غضائری، احمد بن حسین (1422ق). رجال، تحقیق: سیدمحمدرضا جلالی، قم: دار الحدیث.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1405ق). لسانالعرب، بی‌جا: نشر ادب الحوزه.
اردبیلی، محمد بن علی (بی‌تا).جامعالرواة، بی‌جا: مکتبة المحمدی.
ازدی، عبدالملک بن سلمه (1416ق). شرحمعانیالآثار، بیروت:دارالکتبالعلمیة.
استادی، رضا (1413ق). نهج‌البلاغه،چهلمقاله، قم: مؤسسة مطبوعاتی اسماعیلیان.
امینی، محمدهادی (1359). ترجمةاعلامنهج‌البلاغه، ترجمة ابوالقاسم امامی، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
انصاریان، حسین (1379). ترجمةنهج‌البلاغه، تهران: پیام آزادی.
بحرانی، میثم بن علی (1366). اختیارمصباحالسالکین، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1410). الجامعالصحیح، بیروت: دار ابن‌کثیر.
بروجردی، سیدعلی (1410). طرائفالمقال، تحقیق: سیدمهدی رجایی،قم: مکتبة آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی.
بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق). أنسابالاشراف، بیروت: درالفکر.
تفرشی،میرمصطفی (1418 ق). نقدالرجال، تحقیق: مؤسسةآلالبیت، قم: مؤسسةآلالبیت (ع) لاحیاءالتراث.
تمیمی آمدی، عبدالواحد (1366). تصنیفغررالحکمودررالکلم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
تمیمی مغربی (1385ق). دعائمالاسلاموذکرالحلالوالحراموالقضایاوالاحکام، مصر: دارالمعارف.
جرداق، جورج (بی‌تا). شگفتی‌هاینهج‌البلاغه، ترجمة فخرالدین حجازی، تهران: اسلامی.
جعفری، محمدمهدی (1372). پرتوی از نهج‌البلاغه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
جعفری، محمدتقی (1376). ترجمه و تفسیرنهج‌البلاغه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1380). زن در آیینةجلالوجمال، قم: دارالهدی.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1407ق). الصحاحتاجاللغةوصحاحالعربیة، بیروت: دار العلم للملایین.
حرانی، حسن بن علی (1404ق). تحفالعقولعنآلالرسول، قم: مدرسة اسلامیه.
حرعاملی، محمد بن حسن (1495ق). تفصیلوسائلالشیعةإلیتحصیلمسائلالشریعة، قم: مؤسسةآلالبیتلإحیاءالتراث.
حسینی خطیب، عبدالزهراء (1367). مصادرنهج‌البلاغه و اسانیده، بیروت: دارالزهراء.
حسینی شیرازی، محمد (بی‌تا). توضیحنهج‌البلاغه، طهران: دارتراثالشیعة.
حلی، ابن‌داود (1393ق). رجال، تحقیق: سیدمحمد صادق آل بحرالعلوم، نجف: منشوراتمطبعةالحیدریة.
حلی، حسن بن یوسف (1417ق). خلاصةالاقوالفیعلمالرجال، تحقیق: جواد قیومی،بی‌جا: مؤسسةنشرالفقاهة.
خوانساری، جمال‌الدین (1366). شرحغررالحکمودررالکلم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
خویی، ابوالقاسم (1413ق). معجمرجالالحدیث، بی‌جا: بی‌نا.
دانش‌نامةامامعلی (ع) (1380). ذیل «حقوق زن»، مهدیمهریزی و علی‌اکبررشاد، تهران: مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
دشتی، محمد (1368). روش‌های تحقیق در اسناد و مدارک نهج‌البلاغه، قم: نشر امام علی (ع).
دیلمی، حسن (1412ق). ارشادالقلوبالیالصواب، بی‌جا: انتشارات شریف رضی.
دیلمی، حسن بن أبی حسن(1408ق). أعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم: مؤسسة آل البیت.
راغباصفهانی،حسین (1412 ق). مفرداتألفاظالقرآن،تحقیق: صفوانعدنانداوودی،بیروت: دارالقلم.
راوندی، فضل‌الله بن علی (بی‌تا). النوادر، تحقیق: احمد صادقی، قم: دارالکتاب.
زبیدی، محمد مرتضی (بی‌تا). تاجالعروسمنجواهرالقاموس، بیروت: دارمکتبةالحیاة.
سلیمانی، داود (1385). فقهالحدیثونقدالحدیث، تهران: فرهنگ و دانش.
سیوطی، جلال‌الدین عبد الرحمان (بی‌تا). الجامعالصغیر، بیروت: دارالفکر.
صالح، صبحی (1414 ق). شرحنهج‌البلاغه، قم: هجرت.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1363). الأمالی، بی‌جا: کتاب‌خانة اسلامیه.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1403ق). الخصال، قم: جامعة مدرسین قم.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413ق). منلایحضرهالفقیه، بی‌جا: مؤسسة انتشارت اسلامی.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه (بی‌تا). علل‌الشرایع، قم: مکتب الداوری.
طباطبایی، محمدحسین (1983). المیزانفیتفسیرالقرآن، بیروت: مؤسسةالأعلمیللمطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد (1415ق). المعجم الأوسط، قاهره: دارالحرمین.
طبرسی، فضل بن حسن (1412ق). مکارمالأخلاق، قم: انتشارات شریف رضی.
طبری، محمد بن جریر (بی‌تا الف).تاریخالامموالملوک، بیروت: مؤسسةالاعلمی.
طبری، محمد بن جریر (بی‌تا ب). المسترشد، قم: مؤسسةالثقافةالاسلامیة.
طریحی، فخرالدین (1375). مجمعالبحرین، تحقیق: سیداحمد حسینی، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن (1365). تهذیبالاحکامفیشرحالمقنعة، تهران: دارالکتبالاسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن (1404ق). اختیارمعرفةالرجال (رجال الکشی)، تحقیق و تصحیح و تعلیق: میرداماد استرآبادی، سیدمهدی رجایی، قم: موسسةآلالبیت (ع).
طوسی، محمد بن حسن (1415ق). الابواب (رجال طوسی)، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسةالنشرالاسلامیالتابعةلجماعةالمدرسینبقمالمشرفة.
طوسی، محمد بن حسن (1417ق). الفهرست، تحقیق: شیخ جواد قیومی، بی‌جا: مؤسسةنشرالفقاهة.
عاملی، حسن بن زید الدین (1411ق). التحریرالطاووسی، تحقیق: فاضل جواهری، قم: مکتبةآیة‌اللهالعظمیالمرعشیالنجفی.
عبده،محمد (بی‌تا). نهج‌البلاغه خطب الامام علی (ع)،بیروت: دارالمعرفة.
عجلونی جراحی، اسماعیل بن محمد (1498ق). کشفالخفاءومزیلالألباس، بیروت: دارالکتبالعلمیة.
عسگری، ابوهلال (1412ق). معجمالفروقاللغویة، قم: جامعة مدرسین.
علم‌الهدی، علی بن حسین (1377). تنزیهالأنبیاء، قم: دار الشریف الرضی.
عمید زنجانی، عباسعلی (1366). مقام و شخصیت زن از دیدگاهنهج‌البلاغه، تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
غروی، محمد (1365). الأمثال والحکم المستخرجه من نهج‌البلاغه، قم: انتشارات دفتر اسلامی.
غفاری، علی‌اکبر (1369). تلخیصمقباسالهدایة، بی‌جا: نشر صدوق.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتابالعین، قم: دارالهجرة.
فیض‌الاسلام،علی‌نقی (1379). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه،تهران: مؤسسةچاپونشرتألیفاتفیض‌الاسلام.
قرشی، علی‌اکبر (1377). مفردات نهج‌البلاغه،تهران: مؤسسةفرهنگینشرقبله.
کریمیجهرمی،علی (1376). به‌سویمدینةفاضله،قم: مرکزنشرراسخون.
کفعمی،ابراهیمبنعلی (1405ق).المصباح(جنة الأمانالواقیة)، قم: دارالرضی.
کلینی،محمدبنیعقوب (1365). کافی،تهران: دارالکتبالاسلامیة.
متقیهندی،علاءالدینعلی (بی‌تا). کنز العمال فی سنن الأقوال، بیروت: مکتبةالتراثالاسلامی.
مثنیتمیمی،احمدبنعلی (بی‌تا). مسند ابویعلیالموصلی،بی‌جا: دارالمأمونللتراث.
مجلسی،محمدباقر (1365). مرآةالعقولفیشرحاخبارآلالرسول،تهران: دارالکتبالاسلامیة.
مجلسی،محمدباقر (1404ق). بحارالأنورالجامعةلدررأخبارالأئمةالطاهرة،بیروت: مؤسسةالوفاء.
محمودی، محمدباقر(1376). نهج السعادة فی مستدرک نهج‌البلاغه،تهران: انتشاراتوزارتفرهنگوارشاد.
مسعودی،عبدالهادی (1384). روشفهمحدیث،تهران: سمت.
مسعودی،عبدالهادی (1389). وضعونقدحدیث،تهران: سمت.
مطهری،مرتضی (1385). مجموعهآثار،تهران: صدرا.
مفید،محمدبنمحمد (1413ق ب).الاختصاص،قم: کنگرةشیخمفید.
مفید،محمدبنمحمد (1413ق الف).الجمل،النصرةلسیدالعترةفیحربالبصره،قم: کنگرةشیخمفید.
مکارمشیرازی،ناصر (1384).مفاتیحنوین،قم: مدرسةالامامعلیبنأبیطالب(ع).
منتظری، حسینعلی (1380). درس‌هایی از نهج‌البلاغه،تهران: انتشاراتاسلامی.
منقری،نصربنمزاحم (1403ق). وقعةصفین،قم: کتاب‌خانةآیت‌اللهالعظمیمرعشی.
نجاشی،احمدبنعلی (1416ق). فهرستاسماءمصنفیالشیعة (رجال نجاشی)، قم: موسسةالنشرالاسلامیالتابعیلجماعةالمدرسینبقمالمشرفة.
نمازیشاهرودی (1415ق). مستدرکاتعلمرجالالحدیث،طهران: ابنالمؤلف.
واقدی،محمدبنکاتب (بی‌تا). الطبقات الکبری،بیروت: دارصادر.
هاشمی خویی، حبیب‌الله (1358). منهاج البرائة فی شرح نهج‌البلاغه،تهران: مکتبةالاسلامیة.
هیثمیواسطی،علیبنمحمد (1376). عیونالحکموالمواعظ،بی‌جا: دارالحدیث.
هیثمی،نورالدینعلی (1413ق). بغیةالباحثعنزوائدمسندالحارث،تحقیق: حسیناحمدصالحباکری،مدینهمنوره: مرکزخدمةالسنةوالسیرةالنبویة.