فلسفه تاریخ در نهج‌البلاغه؛ بازسازی مبانی، سنن تاریخی و غایت‌مندی تاریخ

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

10.30465/alavi.2026.56220.2904
چکیده
پژوهش حاضر می‌کوشد دلالت‌های تاریخیِ شماری از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه را در چهار محورِ قانون‌مندی تاریخ، فاعلیت انسان، سازوکارهای اجتماعی ـ سیاسی تحولات و نسبت غایت تاریخی با فرجام اخروی بازسازی کند و به این پرسش پاسخ دهد که چه دلالت‌هایی درباره شناخت تاریخی، فاعلیت انسان، سازوکارهای عدالت و قدرت، و نسبت غایت اجتماعی با فرجام اخروی در نهج‌البلاغه وجود دارد؟ روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفیِ تفسیریِ ده واحد متنیِ هدفمند است: خطبه‌های ۱۵، ۱۶، ۵۰، ۱۹۲، ۲۰۳ و ۲۱۶؛ نامه‌های ۳۱، ۴۷ و ۵۳؛ و حکمت ۲۰۹؛ حکمت ۳۴۰ نیز به‌عنوان شاهد تکمیلی بررسی شده است. واحد تحلیل، گزاره یا عبارت معنادار در سیاق متن است و کدگذاری در دو مرحله توصیفی و محوری انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد نهج‌البلاغه مطالعه گذشته را برای فهم مسئولیت انسانی و پیامدهای اجتماعی کنش‌ها مهم می‌شمارد؛ بااین‌حال، شواهد بررسی‌شده برای اثبات قانونی تجربی و بی‌استثنا که عدالت همواره بقای حکومت و ظلم همواره زوال فوری آن را تضمین کند، کافی نیست. نوآوری مقاله در ارائه نقشه‌ای تحلیلی و قابل پیگیری از پیوند معرفت تاریخی، فاعلیت انسان، سازوکارهای سیاسی ـ اجتماعی و افق فرجام‌شناختی است؛ پیوندی که در آن دلالت مستقیم متن از استنباط پژوهشگر تفکیک می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Philosophy of History in Nahj al-Balagha: Reconstructing Foundations, Historical Laws, and Teleology

نویسنده English

Hoseini Reza
Assistant Professor of Political Science, Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده English

This article offers a bounded interpretive reconstruction of selected historical and social passages in Nahj al-Balagha. It asks how these passages frame historical regularity, human agency, social-political change, and the relation between worldly justice and eschatological accountability. The study uses qualitative document analysis of ten purposively selected textual units—sermons 15, 16, 50, 192, 203, 216; letters 31, 47, 53; and saying 209—with saying 340 used as a supplementary reference. The units were coded for historical learning, agency and responsibility, justice and injustice, mutual rights, crisis, political change, and worldly/eschatological ends. The analysis suggests that Nahj al-Balagha invites readers to identify morally and socially consequential patterns, but it does not establish a deterministic or empirically universal law that justice always guarantees a regime’s survival. The article’s contribution is a transparent thematic map connecting historical knowledge, human action, social-political mechanisms, and eschatological evaluation, while distinguishing textual claims from interpretive inferences.

کلیدواژه‌ها English

: Philosophy of history
Nahj al-Balagha
qualitative document analysis
historical norms
justice
human agency
eschatology