پژوهش‌نامه علوی

تحلیلی بر گزینش‌ها و تقطیع‌های سید رضی در بازنمایی اصحاب جمل در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

یحیی میرحسینی 1
محبوبه خزاعی 2
کمال صحرائی اردکانی 1
علی محمد میرجلیلی 3

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران

2 دانشجوی دکتری رشته علوم و معارف نهج البلاغه، دانشگاه میبد، میبد، ایران

3 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران

10.30465/alavi.2026.52364.2744
چکیده
سید رضی در قرن چهارم هجری، نهج‌البلاغه را در اوج تنش‌های سنی و شیعه تدوین کرد. شرایط سیاسی ـ اجتماعی بغداد بویژه در التفات به بافت شیعه ـ سنی آن، سبب شد سید رضی در بازنشر روایات امام علی(ع) به‌ویژه درباره اصحاب جمل، به گزینش و تقطیع روی آورد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی و تحلیل متنی، تقطیع‌های سید رضی در نهج‌البلاغه را با دیگر مرویات امام علی(ع) در دیگر منابع، مقایسه کرده و نشان می‌دهد که او افزون بر انگیزه‌های ادبی و ارتقای جنبه‌های بلاغی، به ملاحظات سیاسی با هدف کاهش منازعات فرقه‌ای و آرام‌سازی فضای بغداد توجه داشته است. از جمله تقطیع های سید رضی درباره طلحه و زبیر می‌توان به حذف گزاره‌های مرتبط با خطا و فسق، لزوم توبه و عدم کفران الهی، تعلیل زیاده‌خواهی طلحه و زبیر، لعن و نفرین و در مقابل مدح و ستایش آن دو، اشاره کرد. مطالعه موردی این پژوهش که بر دیگر مسائل اختلافی فرقه‌ای نیز قابل پی‌جویی و اثبات است، نشان می‌دهد گزینش عبارات در نهج‌البلاغه، تنها اهداف بلاغی و ادبی را دنبال نمی‌کرده است، بلکه همزمان مقاصد سیاسی ـ اجتماعی نیز در درون خود، نهفته دارد.

کلیدواژه‌ها

نهج‌البلاغه
سید رضی
حدیث
تقطیع
گزینش
شرایط سیاسی-اجتماعی
اصحاب جمل

عنوان مقاله English

An Analysis of Al-Raḍī's Choices and Deletions in Representing the Companions of Camel in Nahj al-Balāghah

نویسندگان English

Yahya Mirhoseini 1
Mahboubeh Khazaei 2
Kamal Sahraei 1
AliMoḥammad Mirjalili 3
1 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
2 Ph.D. Student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
3 Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
چکیده English

Al-Raḍī compiled Nahj al-Balāghah in the 4th century AH, at the peak of Sunni-Shi'i tensions. The socio-political conditions of Baghād, particularly its Sunni-Shi'i demographic context, led al-Raḍī to engage in selection and Deletion when qouting the narrations of Imam ʿAli, especially concerning the Companions of the Camel. This research, employing a descriptive-analytical method with a comparative approach and textual analysis, compares al-Raḍī's Deletions in Nahj al-Balāghah with other narrations of Imam ʿAli found in alternative sources. It demonstrates that, in addition to literary motives and the enhancement of rhetorical aspects, he also considered political factors aimed at reducing sectarian conflicts and calming the atmosphere in Baghād. Examples of al-Raḍī's truncations regarding Ṭalḥa and al Zubayr include the omission of statements related to their errors and transgression (Fīsq), the necessity of their repentance and avoiding divine ingratitude, the explanation of Ṭalḥa and al Zubayr's excessive demands, and curses and condemnations, in contrast to their praise and commendation. This case study, which is also applicable and demonstrable for other sectarian points of contention, indicates that the selection of phrases in Nahj al-Balāghah did not solely pursue rhetorical and literary objectives, but simultaneously embedded socio-political intentions.

کلیدواژه‌ها English

Nahj al-Balagha
Sayyid al-Radi
hadith
interruption
selection
socio-political conditions
Companions of Jamal
1.      نهج‌البلاغه (1379)، گردآوری سید رضی، قم: انتشارات مشهور.
2.      آجری بغدادی، محمد حسین (1417)، الشریعة، بیروت: دارالکتاب العربی.
3.      ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید (1404)، شرح نهج‌البلاغة، قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی.
4.      ابن اثیر، علی ‌بن ‌ابی‌الکرم (1386)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صار.
5.      ابن بابویه، محمد بن علی (1378)، عیون أخبار الرضا (ع)، تهران: انتشارات جهان.
6.      ابن جوزی، عبدالرحمن ( 1412)، المنتظم، بیروت: دارالکتب.
7.      ابن خلدون، عبدالرحمن (1408)، تاریخ، بیروت: دارالفکر.
8.      ابن شدقم مدنی، علی بن الحسینی (1420)، وقعة الجمل، قم: نشر محمد.
9.      ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله (1412)، الاستیعاب، بیروت: دار الجیل.
10. ابن اعثم‌، احمد بن علی (1411)، الفتوح‌، بیروت: دار الأضواء.
11. ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل (1408)، البدایة و النهایة، بیروت: المکتبة المعارف.
12. ابوقحطان، خالد (1406)، «سیرة»، السیر و الجوابات، به کوشش اسماعیل کاشف، عمان.
13. احمدی، محمدقاسم (1391)، محله کرخ و نقش آن در منازعات سیاسی و مذهبی بغداد در قرن چهارم و پنجم هجری، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
14. اسکافی، محمد بن عبد الله (بی‌تا)، نقض العثمانیة (مستخرج از شرح نهج‌البلاغه ابن ابی الحدید)، قم: بی‌نا.
15. اشعری، ابوالحسن (1400)، مقالات الإسلامیین و إختلاف المصلین، ویسبادن: فرانس شتاینر.
16. الامامة و السیاسة (1410)، منسوب‌ به‌ ابن قتیبه‌، بیروت: دار الاضواء.
17. بستی، اسماعیل (1382)، البحث عن ادلة التکفیر و التفسیق، به کوشش ویلفرد مادلونگ و زابینه اشمیتکه، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
18. بهرامیان، علی (1389)، «جنگ جمل»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش موسوی بجنوردی، تهران: دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
19. جاحظ، عمرو بن بحر (1411)، العثمانیة، بیروت: دارالجیل.
20. حسکانی، عبیدالله (1380)، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، قم: الثقافة الإسلامی.
21. حسینی خطیب، عبد الزهراء (۱۴۰۹)، مصادر نهج البلاغة و أسانیده. بیروت: دار الزهراء.
22. خلیفة‏ بن‏ خیاط (1415)، التاریخ، بیروت: دار الکتب العلمیة.
23. خوارزمی، موفق بن احمد (1411)، المناقب، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
24. ذهبی، محمد­ بن احمد، (1409)، تاریخ­الاسلام، بیروت: دارالکتاب العربی.
25. سجادی، صادق (1374)، «آل بویه»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش موسوی بجنوردی، تهران: انتشارات دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج14.
26. سعد بن‌ عبدالله‌ اشعری (1360)، المقالات‌ و الفرق‌، تهران: انتشارات علمی‌وفرهنگی.
27. سید رضى، محمد بن حسین (1415)، دیوان، بیروت: دارالجیل.
28. سید رضی (1414)، نهج البلاغة، قم: انتشارات هجرت.
29. سید رضی، محمد بن حسین (1406)، تلخیص­البیان فی مجازات­القرآن، بیروت: دارالأضواء.
30. سید مرتضى (1411)، الذخیرة فی علم الکلام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏.
31. شماخی، احمد (1407)، السیر، به کوشش احمد سیابی، عمان.
32. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (بی‌تا)، الملل و النحل، بیروت: دارالمعرفة.
33. شوشتری، محمد تقی (1376)، بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغه، تهران: امیرکبیر.
34. طبرسى، فضل بن حسن (1372)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو.
35. طبری، محمد بن جریر (1413)، تاریخ الامم و الملوک، بیروت: مؤسسه عزالدین.
36. طوسی، محمد بن حسن (1406)، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء.
37. طوسی، محمد بن حسن (1414)، الامالی، قم: دارالثقافه.
38. قاضى عبد الجبار (بی‌تا)، تثبیت دلائل النبوة، قاهره: دار المصطفی.
39. قلقشندی، ابوالعباس (1919)، صبح الاعشی، قاهره: مؤسسه المصریه العامه.
40. کلینى، محمد بن یعقوب (1407)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
41. لالکایی، هبةالله بن ­حسن (1426)، شرح أصول إعتقاد أهل­ السنة و الجماعة من الکتاب، تهران: تونس.
42. مجلسى، محمدباقر (1403)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء.
43. محمودی، محمد باقر(1418)، نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغة، تهران: وزارت فرهنگ.
44. مسعودی، علی بن حسین (1409)، مروج الذهب، قم: دار الهجرة.
45. مفید، محمد بن محمد (1413الف)، الفصول المختارة، قم: دارالمفید.
46. مفید، محمد بن محمد (1413ب)، الکافئة فى إبطال توبة الخاطئة، قم: دارالمفید.
47. مفید، محمد بن محمد (1413ج)، الجمل و النصرة لسید العترة، قم: دارالمفید.
48. مفید، محمد بن محمد (1413د)، الإرشاد، قم‏: دارالمفید.
49. مفید، محمد بن محمد (1424)، تفسیر القرآن ­المجید، قم: بوستان کتاب قم.
50. مقاتل بن سلیمان (1423)، تفسیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربیة.
51. موسوی، صادق (1376)، تمام نهج­البلاغه. تهران: مؤسسه صاحب‌الزمان (عج).
52. میرجهانی، سید حسن (1388)، مصباح البلاغة فی مشکاة الصیاغة. قم: بی‌نا.
53. ناجی، محمد رضا (1385)، «جنگ جمل»، دانشنامه جهان اسلام، به کوشش غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
54. هاشمى­خویى،حبیب‌الله‏ (1400)، منهاج­البراعة فی­ شرح نهج­البلاغة. تهران‏: الإسلامیة.
55. یعقوبی، احمد بن اسحاق (بی‌تا)، تاریخ، بیروت: دار صادر.
56.                       Baker, Christine D (2019), Medieval Islamic Sectarianism. Amsterdam University Press.
57.                        Cahen, Cl (1986), Buwayhids or Boyids, The Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., vol. I, Leiden: Brill.
58.                        Cook, Michael (2001), Forbidding Wrong in Islam: An Introduction, Cambridge: Cambridge University Press.
59.                        Djebli, Moktar (1997), “AL-Sharif Al-Radi”, The Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., vol. IX, Leiden: Brill.
60.                       Jiwa, Shainool (2018), The Baghdad Manifesto (402/1011): A Re-examination of Fatimid-Abbasid Rivalry, in "The  Diversity of Traditions", Ed by Farhad Daftary and Shainool Jiwa, London.
61.                       Kennedy, Hugh (2016), The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the sixth to the eleventh century, London: Routledge, Third Edition.
62.                        Khazaei, M., Mirhoseini, Y., Sahraei, K., & Mirjalili, A (2026), Conscious Selection in Ḥadith Compilation to Mitigate Sectarian Divisions: A Case Study of Narratives Concerning ʿĀisha in Nahj al-Balaghah. Religions, 17(2), 193.
63.                        Kraemer, Joel L­ (1986), ­Humanism in the Renaissance of Islam: The Cultural Revival During the Buyid Age, Leiden: Brill.
64.                       Lapidus, Ira M. (2012), Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History, Cambridge: Cambridge University Press.
65.                       Qutbuddin, Tahera (2024), Introduction to the Translation of Nahj al-Balāghah: The Wisdom and Eloquence of ʿAlī: A Parallel English-Arabic Text. Leiden: Brill.
66.                       Waris Hassan, Syed Mohammad (1979), A critical study of Nahj al-Balāgha, Thesis submitted for the degree of Doctor of philosophy at the University of edinburgh.
67.                       Warner, George (2022), The Words of the Imams: al-Shaykh al-Ṣadūq and the Development of Twelver Shīʿī Hadith Literature. London: I.B. Tauris.

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما