تحلیل معنایی و مفهومی واژه «احساس» و مشتقات ریشه «ح-س-س» در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

دانشیارگروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. ایران

10.30465/alavi.2026.52496.2749
چکیده
نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین متون ادبی و معرفتی اسلامی، گنجینه‌ای از واژگان با لایه‌های معنایی عمیق است. این پژوهش با هدف بررسی کاربردهای معنایی و ابعاد مفهومی واژه «احساس» و مشتقات ریشه «ح-س-س» (مانند حِسّ، حَسّاً، تحسّ، حواسّ، حسیس و حسیّاً و...) در دوازده موضع مختلفِ نهج‌البلاغه سامان یافته است. مسئله اصلی پژوهش، تبیین تنوع کاربردی این ریشه در سیاق‌های توحیدی، شناختی، اجتماعی، عرفانی و بلاغی است که نشان‌دهنده ژرفای اندیشه امام علی(ع) در بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی برای انتقال مفاهیم الهی و انسانی می‌باشد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی (تحلیل محتوا) است و داده‌ها از متن نهج‌البلاغه استخراج شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ریشه «ح-س-س» در نهج‌البلاغه، فراتر از معنای لغوی (احاطه، ادراک حسی و نفوذ)، ابعاد گسترده‌ای همچون احاطه علمی الهی (خطبه ۹۱)، نفی ادراک حسی ذات خداوند (خطبه‌های ۱۸۲ و ۱۸۶)، توصیف شجاعت درونی (خطبه ۱۲۳)، نکوهش دنیاطلبی (نامه ۴۵) و بشارت امنیت اخروی (خطبه ۱۸۳) را پوشش می‌دهد. تحلیل‌های چندبعدی (لغوی-سیاقی، شناختی، کلامی، عرفانی و بلاغی) آشکار می‌سازد که این واژه در کلام علوی، ابزاری برای تأکید بر تنزیه الهی، محدودیت ادراک بشری و دعوت به تأمل در آیات آفاقی و انفسی است. پیشینه پژوهش نشان‌دهنده نبود مطالعه جامع مشابهی است و این تحقیق، بخشی از معارف غیرمکشوف نهج‌البلاغه را روشن می‌سازد. همچنین نتایج بر ضرورت مطالعات واژه‌محور در متون دینی برای فهم دقیق‌تر آموزه‌های توحیدی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Semantic and Conceptual Analysis of the Word "Iḥsās" (Feeling) and Derivatives of the Root "Ḥ-S-S" in Nahj al-Balāghah

نویسنده English

karam siyavoshi
.Associate Professor in the Quran and Hadith Scienses; Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

Nahj al-Balāghah is a premier Islamic literary and epistemological text rich in multi-layered vocabulary. This study investigates the semantic and conceptual dimensions of "iḥsās" (feeling/sensation) and derivatives of the root "ḥ-s-s" across twelve instances in the text. Using descriptive-analytical content analysis, it explores their diverse applications in monotheistic, cognitive, social, mystical, and rhetorical contexts, highlighting Imam Ali's (AS) profound use of language to convey divine and human ideas.
Findings show the root extends beyond lexical meanings (encompassing, sensory perception, penetration) to include divine omniscience (Sermon 91), negation of sensory perception of God (Sermons 182, 186), inner courage (Sermon 123), condemnation of worldly attachment (Letter 45), and eschatological security (Sermon 183). Multi-dimensional analyses underscore its role in emphasizing divine transcendence, human perceptual limits, and contemplation of cosmic/inner signs.
No comprehensive prior study exists; this research reveals unexplored teachings and stresses the value of word-centered analyses for deeper monotheistic understanding.

کلیدواژه‌ها English

Nahj al-Balāghah
root "ḥ-s-s"
iḥsās (feeling)
semantic analysis
conceptual analysis
Alid epistemology
-         نهج‌البلاغه؛ شریف الرضی، محمد بن حسین (1414ق)، تصحیح صبحی صالح، قم: مؤسسة دار الهجرة.
1. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله (1404ق)، شرح ابن‌ابی‌الحدید، تصحیح: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم :کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
2. ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق)، لسان‌العرب، بیروت: دار صادر.
3. ابن‌میثم بحرانی، میثم بن علی (1375ش/1417ق)،  شرح نهج‌البلاغه ابن‌میثم، ترجمه: قربانعلی محمدی‌مقدم، علی‌اصغر نوایی یحیی‌زاده، مشهد: آستان قدس رضوی.
4. ازهرى، محمد بن احمد (1421ق)، تهذیب‌اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی‏.
5. الهى‌قمشه‏اى، مهدى‏ (1380ش)، ترجمه قرآن، قم: فاطمه الزهراء.
6. انتظام، سیدمحمد؛ «علم خداوند از دیدگاه ابن‌سینا، شیخ‌اشراق و ملاصدرا» (مجموعه مقالات همایش بزرگداشت حکیم صدر المتالهین؛ حکمت متعالیه و فلسفه معاصر جهان، اول خرداد 1381)، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1382ش.
7. انصاریان، حسین (1383ش)، ترجمه قرآن، قم: اسوه.
8. انصاریان، حسین (1388ش)، ترجمه نهج‌البلاغه، قم: نشر دار العرفان.
9. بستانى، فؤاد افرام‏ (1375ش)، فرهنگ ابجدی(ترجمه‏ کتاب المنجد الابجدى‏)، مترجم: رضا مهیار، تهران: اسلامی‏.
10. جعفری، محمدمهدی (1380 ش)، پرتوی از نهج‌البلاغه، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، تهران.
11. جوهرى، اسماعیل بن حماد (1376ق)، الصحاح، مصحح: عطار، احمد عبد الغفور، بیروت: دار العلم للملایین‏.
12. دنبلی‌خویی، ابراهیم بن حسین (بی‌تا)،  الدرة النجفیة، (بی‌جا)، (بی‌نا).
13. رضاپور، محمد (1384ش)، «مجسّمه و مشبّهه یا متألهان ماتریالیست مسلمان»، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی،  شماره 13 و 14، ص 179 - 204.
14. شهیدی، سید جعفر (۱۳۷۷ش)، ترجمه نهج‌البلاغه، تهران: علمی و فرهنگی.
15. قائمی، مرتضی (1388ش)، سیری در زیبایی‌های نهج‌البلاغه، قم: ذوی‌القربی.
16. محمد، اویس‌کریم (1366ش)، المعجم الموضوعی لنهج البلاغة، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامى،.                                          
17. مرکز فرهنگ و معارف قرآن (1385ش)‏ ترجمه قرآن، قم: بوستان کتاب.
18. مصطفوى، حسن (1430ق)، التحقیق فى کلمات القرآن الکریم، بیروت، قاهره، لندن: دار الکتب العلمیه.
19. مکارم‌شیرازی، ناصر (1390ش)، پیام امام  امیرالمؤمنین، قم: نشر امام علی‌بن‌ابی‌طالب.
20. منتظری، حسینعلی (1383 ش)، درسهایی از نهج‌البلاغه، تهران: سرایی.
هاشمی‌خویی، حبیب‌الله (1400ق)، منهاج‌البراعة، شارح و مصحح: حسن حسن‌زاده‌آملی، محمدباقر کمره‌‌ای، ابراهیم میانجی، تهران: مکتبة الاسلامیة