نقش خوارج در تضعیف حکومت امام علی(ع): بازخوانی زمینه‌ها و پیامدها

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان

10.30465/alavi.2025.52346.2743
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش خوارج در تضعیف حکومت امام علی (ع)، به بازخوانی ریشه‌ها و پیامدهای این تقابل و مواجهه امام علی(ع) و بازنگری انتقادی دیدگاه‌های مختلف موجود در مطالعات تاریخی- سیاسی مرتبط با دوره حکومت امام علی (ع) پرداخته و درصدد ارائه تحلیلی مستند و عمیق‌تر از جایگاه این جریان در تاریخ سیاسی اسلام است. این مطالعه گامی مؤثر در رفع خلأهای موجود در پژوهش‌های تاریخی-سیاسی مرتبط با یکی از دوره‌های حساس و پرچالش تاریخ اسلام به‌شمار می‌آید. با وجود اهمیت موضوع، پیشینه پژوهشی غالباً محدود به تحلیل‌های سطحی و تک‌بعدی بوده و جایگاه خوارج در فرآیند تضعیف حکومت امام علی (ع) به‌صورت جامع و چندسویه تبیین نشده است. در این پژوهش با بهره‌گیری از روش مطالعه تطبیقی و نقد تاریخی و با اتکا به منابع اسلامی و پژوهش‌های معاصر تلاش شده است تا موضوع از ابعاد مختلف بازخوانی و ارزیابی شود. یافته‌ها نشان می‌دهند که جریان خوارج با گسترش اندیشه‌های تکفیری و رویکردهای قشری‌گرایانه، نقش مؤثری در تشدید نا‌امنی و افزایش تفرقه در جامعه اسلامی ایفا کرده و به‌ عنوان یکی از عوامل تأثیرگذار در تضعیف ساختار حکومت امام علی (ع) مطرح بوده‌اند. اقدامات خشونت‌آمیز این گروه در مخالفت با رهبری مشروع و همسویی با مخالفان سیاسی، عرصه تقابل سیاسی، اعتقادی و نظامی را گسترش داده است. با این حال قاطعیت و آینده نگری امام علی (ع) و هوشیاری مسلمانان، مانع گسترش خوارج، ایجاد تنش‌های داخلی و سلطه قدرت مخالفان آن حضرت گردید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

"Kharijite Disruption of Imam Ali’s Rule: Contexts and Consequences"

نویسنده English

Maryam Saeedyan Jazi
Associate professor - Department of Islamic Knowledge faculty of Theology and the Teaching of Ahl Al-Bayt (AS) University of Isfahan, Iran Postal address :University of Isfahan, Azadi Square, Isfahan, Iran
چکیده English

This study aims to thoroughly examine the role of the Kharijites in weakening and overthrowing the government of Imam Ali (peace be upon him) while revisiting the roots and consequences of this conflict. It addresses a significant gap in historical-political research concerning one of Islam’s most contentious periods. Despite the importance of this subject, existing literature has largely offered one-dimensional or general analyses and has not comprehensively or multidimensionally elucidated the Kharijites’ position in the process of undermining Imam Ali’s authority. Utilizing a descriptive-analytical method and extensive library research on primary Islamic sources and contemporary studies, this research critically reevaluates diverse perspectives. Findings indicate that the Kharijite movement, by promoting takfiri ideology and extremist approaches, significantly intensified insecurity and division within the Islamic community. They played a key role in creating conditions conducive to the eventual destabilization of Imam Ali’s governance. Their violent actions, opposition to legitimate leadership, and alliance with political adversaries expanded the scope of political and doctrinal conflict. Nevertheless, Imam Ali’s resolute leadership and the community’s vigilance prevented the full realization of the Kharijites’ aims. By precisely framing the issue and exploring its multifaceted dimensions, this research contributes a deeper and more substantiated understanding of the Kharijites’ impact on Islamic political history

کلیدواژه‌ها English

Imam Ali (AS)
Rule
Kharijites
Violence
Mecca
Martyrdom
ابن ابی الدنیا، ابوبکر عبدالله بن محمد، [بی‌تا]، مقتل الإمام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب(ع)، بیرون: دارالبشائر الاسلامیه.
ابن اثیر جزری، علی بن حسین، (1385ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر.
ابن اعثم کوفی، احمد بن محمد بن عبدالله، (1411ق)، الفتوح، بیروت: دارالاضواء.
ابن تیمیه حرانی، أحمد بن عبدالحلیم، (1408ق)، الفتاوی الکبری، [بی‌جا]: دار الکتب العلمیه.
ابن حنبل، احمد بن محمد، [بی‌تا]، مسند، مصر: قرطبه.
ابن سعد، محمد بن سعد بن منیع، [بی‌تا]، الطبقات الکبری، بیروت: دارصادر.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1408)، البدایه و النهایه، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دارصادر.
ابوحبیب، سعدی، (1408ق)، القاموس الفقهی، چاپ دوم، دمشق: دارالفکر.
اربلی، محمد بن محمد بن ابی فتح، (1405ق)، کشف الغمه، چاپ دوم، بیروت: دارالاضواء.
بحرانی، میثم بن علی بن میثم، (1417ق)، شرح نهج‌البلاغه (مصباح السالکین)، ترجمه محمدی‌مقدم، محمد و نوایی، محمدرضا، مشهد: مجمع البحوث الاسلامی.
بخاری، محمد بن اسماعیل، (1407ق)، صحیح، تحقیق مصطفی البغا، یمامه-بیروت: دار ابن کثیر.
بلاذری، احمد بن یحیی، (1417ق)، أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دارالفکر.
بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله، (1414ق)، مجموعه فتاوی و مقالات متنوعه، جزء 6، الریاض: دارالقاسم.
بیهقی، ابوبکر احمد بن محمد، (1408ق)، دلائل النبوة، تحقیق عبد المعطی قلعجی، قاهره-بیروت: دارالریان-دارالکتب العلمیه.
تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر، (1401ق)، شرح المقاصد فی علم الکلام، چاپ اول، پاکستان: دار المعارف النعمانیه.
ثقفى، ابراهیم بن اسماعیل، (1395ق)‏، الغارات، تصحیح جلال الدین محدث ‏، تهران: انجمن آثار ملی.
جعفر مرتضی عاملی، (1423ق)، علی (ع) و الخوارج: تاریخ و دراسته، بیروت: المرکز الاسلامی.
خلیفه بن خیاط بن جعفر کوفی، (1397ق)، تاریخ، دمشق-بیروت: دارالقلم- الرساله.
سلیمان بن داوود بن یوسف، (1403ق)، خوارج هم انصار علی، الجزایر: دارالبعث‌.
شافعی، محمد بن ادریس، (1419ق)، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، بیروت: البلاغه.
شریف الرضی، محمد بن حسین، (1388ش)، نهج البلاغه، ترجمه حسین انصاریان، قم: دارالعرفان.
شهرستانى، محمد بن علی، (1364ش)، الملل والنحل، چاپ سوم، قم: الرضی.
صلواتی، محمد، (1379ش)، جمود و خشونت: پژوهشی پیرامون جریان خوارج در نهج البلاغه، تهران، موسسه ذکر.
طبری، محمد بن جریر بن یزید، (1422ق)، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طبری، محمد بن جریر بن رستم، (1415ق)، المسترشد فی إمامة علیّ بن أبی طالب علیه السلام‌، تصحیح احمد محمودی، قم: کوشانپور.
طریحی، فخرالدین بن محمد، (1383)، جواهر المطالب فی فضایل علی بن ابی طالب (ع)، تحقیق مهدی هوشمند، مشهد: کتابخانه امیر المومنین علی(ع).
ظهیری، مجید، (1379)، " در آمدی بر فهم دین و دولت در اندیشه علوی"، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی(اندیشه حوزه سابق)، شماره 26.
عباسی، آزاده، (1399ش)،"تحلیل نشانه شناختی کنش‌های خوارج براساس نظریه یوری لوتمان با توجه به گزاره‌های نهج البلاغه"، پژوهش دینی، دوره 19، شماره 40، بهار و تابستان، صفحات67-90.
عسکری، مرتضی، (1990م)، معالم المدرستین، بیروت: موسسه النعمان.
عیسی زاده، ولی الله، (1384)، "نقش خوارج در شهادت امام علی (ع)"، رواق اندیشه، شماره 47، صفحات124-133.
قدامه بن جعفر بن قدامه بغدادی، (1401ق)، الخراج، بغداد: دارالرشید.
کتانی، عبدالحی، (1382)، نظام الحکومة النبویة المسمى التراتیب الإدرایة، بیروت: دار الکتاب العربی.
کوفی، محمد بن سلیمان، (1423ق)، المناقب، قم: مجمع احیاء فرهنگ اسلامی.
گل مکانی، وجیهه، هادی وکیلی، (1396ش)، "پیامدهای اقتصادی جنگ‌های دوران خلافت امام علی (ع)"، شیعه شناسی، شماره57، بهار، صفحات7-30.
گنجی شافعی، محمد بن یوسف، (1404ق)، کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب، طهران: داراحیاء تراث أهل البیت (ع).
مبرد، ابوالعباس محمد بن یزید، (1417ق)، الکامل فی اللغة والأدب، چاپ سوم، قاهره: دارالفکر العربی.
محمود اسماعیل عبدالرازق، (1973م)، "جدل: حول الخوارج و قضیة التحکیم"، المجلة التاریخیة المصریة، المجلد العشرون، صفحات47-69.
مسعودی، علی بن حسین، (1409ق)، مروج الذهب، قم: دارالهجره.
مطهری، مرتضی، (1402ش)، جاذبه و دافعه امام علی(ع)، تهران: صدرا.
مظفر، محمدحسن، (1422-1430ق)، دلائل الصدق لنهج الحق، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
مغنیه، محمد جواد، و علی بن أبی طالب (ع)، (۱۳۵۸ش)، فی ظلال نهج البلاغة، بیروت: دار العلم للملایین. بازیابی‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۲۵، از: https://noorlib.ir/book/info/3488
مفید، محمد بن محمد بن نعمان، (1413ق)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر، (1386ش)، پیام امام امیرالمؤمنین (ع)، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
منقری، نصربن مزاحم بن سیار، (1413ق)، وقعه صفین، تحقیق عبد السلام محمد، چاپ دوم، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‌.
هیثمی، نور الدین علی بن ابی بکر، (1408ق)، مجمع الزوائد، بیروت: دار الکتب العلمیة.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، (1379ق)، تاریخ، بیروت: دارصادر.
 
منابع لاتین:
Abu Yahya, A، (2011)، The Religious Insurgency of the Khawarij، Jeddah, Saudi Arabia: Salafi Publications.
Böwering, G., Crone, P., & Mirza, M. (Eds.). (2013). The Princeton encyclopedia of Islamic political thought. Princeton, NJ: Princeton University Press. Retrieved from https://archive.org/details/princetonencyclo0000unse
Crone, P. (2004). God’s rule: Government and Islam. New York: Columbia University Press. Retrieved from https://archive.org/details/godsrulegovernme0000cron
Donner, F. M. (1998). Narratives of Islamic origins: The beginnings of Islamic historical writing. Princeton, NJ: Darwin Press. (Studies in Late Antiquity and Early Islam, Vol. 14). Retrieved from https://archive.org/details/NarrativesOfIslamicOriginsTheBeginningsOfIslamicHistoricalWriting.
Donner, F. M. ,(1999), "Muhammad and the Caliphate"، In Esposito, John L. (ed.)، The Oxford history of Islam.
Durant, J.W. (1950). The Age of Faith. New York: Simon and Schuster. Retrieved from https://archive.org/details/dli.ernet.25058
Gleave, R. M. (2008). Ali ibn Abi Talib. In K. Fleet, G. Krämer, D. Matringe, J. Nawas, & E. Rowson (Eds.), Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ali-ibn-abi-talib-COM_26324.
Hinds, M. (1971), Kufan political alignments and their background in the mid-seventh century A.D, International Journal of Middle East Studies, 2 (4), 346–367. https://doi.org/10.1017/S0020743800001306
Hoffman, V. J., (2012), "The Essentials of Ibadi Islam (Modern Intellectual and Political History of the Middle East), Part of: Modern Intellectual and Political History of the Middle East"، New York، Syracuse University Press.
Kenney, J. T. (2006). Muslim rebels: Kharijites and the politics of extremism in Egypt. Oxford; New York: Oxford University Press. Retrieved from https://archive.org/details/muslimrebelskhar0000kenn
Madelung, W.، (1997),The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate، Cambridge University Press.
Saleh، S., (2018)، Khawarij; Sejarah dan Perkembangannya، El-Afkar, Institut Agama Islam Negeri Bengkulu, No2, Vol 7.  https://doi.org/10.29300/JPKTH.V7I2.1597.
Setiyawan, M. F., Sumardi, S., & Swatika, K. (2020, February). The emergence of Shia, Khawarij and Sunni groups in Islam at the time of the caliphate of Sayyidina Ali bin Abi Talib (35–41 H / 656–661 AD) in the Arabian Peninsula. Jurnal Historica, 4(1), 87–96. https://historica.jurnal.unej.ac.id/index.php/JHIS/article/view/10712
Vaglieri, L. V., (1960). Kharijites. In H. A. R. Gibb et al. (Eds.), The Encyclopaedia of Islam , Leiden: Brill, Vol. 4, pp. 1071–1077.
Watt, W. M. (1956). Muhammad at Medina. Oxford: Clarendon Press. Retrieved from https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp