بازخوانی خطبه 216 نهج البلاغه در باب ماهیت حکومت اسلامی به روش هرمنوتیکی قصدگرا

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی

2 دانشجوی دکترای پژوهشکده علوم سیاسی، پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی

10.30465/alavi.2025.48076.2632
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تفسیر و تحلیل خطبه 216 نهج‌البلاغه انجام شده است. این خطبه یکی از مهم‌ترین و غنی‌ترین خطبه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌رود که تصویری عمیق و جامع از دیدگاه و منظومه فکری امیرالمؤمنین در باب حکمرانی و ارتباط حاکم و مردم را ارائه می‌دهد. پژوهش از روش هرمنوتیک قصدگرای کوئینتین اسکینر برای تحلیل خطبه بهره برده است تا بتواند با درک قصد و نیت حضرت علی(ع) در ایراد این خطبه، به فهمی عمیق و دقیق از مفاهیم و مضامین نهفته در آن دست یابد. طبق روش اسکینر، تحلیل خطبه در پنج مرحله انجام شد: مرحله اول، بررسی بار غیرگفتاری کنش زبانشناختی خطبه و نشان دادن این نکته که تبیین مفهوم جریان دوسویه حق و تکلیف بین حاکمان و مردم و راهنمایی مردم به سوی این مفهوم، دغدغه اصلی امام علی(ع) در این خطبه بوده است. در مرحله دوم و با بررسی دقیق بافت تاریخی آن دوران نشان داده شد که قصد اصلی امام(ع) از طرح این مفهوم، بازگشت به سنت نبوی در مقابل فرهنگ غالب معاویه‌محور و جاهلیت‌زده آن زمان بوده است. در مراحل بعدی تحلیل مشخص شد که امام علی(ع) با به‌کارگیری مفاهیم کلیدی مانند «استقامت»، «تناصح» و «تعاون» هنجاری جدید در تعریف رابطه بین حاکم و مردم مطرح کرده‌اند که به مرور زمان و با وحدت کامل گفتار و عمل سیاسی آن حضرت، به یک هنجار فراگیر و مرسوم در تاریخ تمدن اسلامی تبدیل شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Rereading sermon 216 of Nahj al-Balagheh about the nature of Islamic government in an intentional hermeneutic way

نویسندگان English

fariba sadat mohseni sohi 1
Reza Khodabandehlou 2
1 Institute for Humanities and Cultural Studies
2 PhD student of Political Science Research Institute, Humanities and Cultural Studies Research Institute
چکیده English

This research aims to interpret and analyze sermon 216 of Nahj al-Balagha. This sermon is considered one of the most important and richest sermons of Nahj al-Balagha, which provides a profound and comprehensive perspective on the ideology and intellectual system of Amir al-Mu'minin regarding governance and the relationship between the ruler and the people. In this study, Quentin Skinner’s intentionalist hermeneutic method has been used to analyze the sermon in order to understand the true intentions of Imam Ali(ra) in preaching it and gain an in-depth understanding of the concepts and themes hidden within it. According to Skinner’s method, the analysis of the sermon was carried out in five stages: The first stage examined the non-verbal communicative function of the sermon text and showed that articulating the concept of the bilateral flow of rights and responsibilities between rulers and people as well as guiding people towards this concept has been the primary concern of Imam Ali(ra) in this sermon. The second stage, through a precise examination of the historical context of that era, demonstrated that the main intention of Imam Ali(ra) in raising this concept was to return to the Prophetic tradition against the dominant Muawiyah-centered and ignorance-stricken culture of that time. In subsequent stages of analysis, it became clear that Imam Ali(ra), by deploying key concepts such as “perseverance”, “advice” and “cooperation”, has proposed a new norm in defining the relationship between the ruler and the people, which over time and with the full unity of the words and political actions of the Imam, has turned into a widespread and established norm in the history of Islamic civilization.

کلیدواژه‌ها English

Imam Ali(ra)
Sermon 216 of Nahj al-Balagha
Rights and Duties
Intentional Hermeneutics
Textual Analysis
امام علی بن ابی طالب(ع) (1374). نهج‎البلاغه. ترجمه سید جعفر شهیدی. چاپ هشتم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
آئینه وند، صادق (1376). تاریخ سیاسی اسلام. تهران: نشر فرهنگی رجا.
ابن اعثم کوفی، محمد بن علی (1411ه.ق). الفتوح. مجلد 2. بیروت: دار الضواء.
ابن ابی الحدید، عزالدین عبدالحمید (1385ه.ق). شرح نهج‌البلاغه. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. مجلد 7. الطبعه الثانیه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن کثیر، عمادالدین اسماعیل (1409ه.ق). البدایه و النهایه. مجلد 7. بیروت: دارالکتب العلمیه
ابن منظور، محمدبن مکرم (1375ه.ق). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزه.
الاصفهانی، الراغب (1427ه.ق). مفردات الفاظ القرآن. قم: نشر طلیعه نور.
اسکینر، کوئینتین(1387). ماکیاولی.ترجمه عزت الله فولادوند. تهران. طرح نو.
اسکینر،کوئینتین(1393).بینش های علم سیاست،جلد اول درباب روش.ترجمه فریبرزمجیدی.تهران.فرهنگ جاوید
پروانه‌زاد، الناز، میراحمدی، منصور و شکوری، ابوالفضل (1396). بررسی امکان تفسیر نهج البلاغه از رهگذر روش شناسی اسکینر. پژوهش‌نامه علوی، 8(15)، 113-132.
تولی،جیمز(1388).روش شناسی اسکینر در تحلیل اندیشه سیاسی.ترجمه غلامرضا بهروز لک. تهران. فصلنامه علوم سیاسی. شماره28. صص1-26.
جعفریان، رسول (1369). تاریح سیاسی اسلام. جلد 2. تهران: وزارت فرهنگ.
جمشیدی مهر، پرویز؛ نساج، حمید؛ دوازده امامی، سید محسن و علی حسینی، علی (1399). کنش گفتاری-هرمنوتیکی هنجار مرسوم انقلاب اسلامی در اندیشه سیاسی مقام معظم رهبری. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 10(37)، 127-149.
حاتمی، امیرحسین (1398). کاربست روش شناسیِ اسکینر در تفسیر متون تاریخ‌نگاری و تاریخ اندیشه ایرانی‌ـ‌اسلامی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 12(1)، 29-54.
حاتمی، محمدرضا، بیگی، علیرضا و رفیعیان، سجاد (1398). مهم‌ترین مؤلفه‌های حکومت مطلوب در اندیشه و کنش سیاسی امام رضا (علیه السلام). فرهنگ رضوی، 7(26)، 191-218.
حسین، طه (1349). علی و فرزندانش. ترجمه محمد علی شیرازی. تهران: نشر دریا.
درخشه، جلال و بیگی، علیرضا (1398). مطالعه تطبیقی نظریه حکومت در اندیشه عیسی قاسم و عبدالوهاب حسین؛ براساس روش قصدگرای هرمنوتیک اسکینر. فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، ۹ (۱) :۵۹-۸۵.
روشن، امیر (1387). کوئنتین اسکینر و هرمنوتیک قصدگرا در اندیشه سیاسی. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 14(3)، 11-35.
سیدباقری، سیدکاظم و حسنی، مهدی (1400). خوانش اندیشة سیاسی نصرالله منشی در مقدمة کلیله و دمنة بهرام‌شاهی بر اساس روش هرمنوتیک قصدگرای اسکینر. رهیافت‌های سیاسی و بین‌‌المللی، 13(1)، 97-121.
شاکری خوئی، احسان (1400). فهم نظریه های دولت در فقه سیاسی مشروطه بر مبنای هرمنوتیک کوئنتین اسکینر (بررسی موردی آراء نائینی و نوری). فصلنامه تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران، 1(2)، 78-99.
طبری، محمدبن جریر (1366). تاریخ طبری. جلد 5. ترجمه بلعمی، تهران: نشر نو.
عبدالخانی، محمد و احمدوند، شجاع (1402). ابوالقاسم فردوسی و نقد "منازعه درونی" در سپهر اندیشه ایرانی. پژوهش‌های نوین ادبی، 2(1)، 177-204.
کلینی، محمدبن یعقوب (1363). الکافی. جلد8. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر(1390).پیام امام امیرالمومنین:جلد8. تهران. دارالکتب الاسلامیه
المصطفوی، حسن (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
منافی، ذکراله، شاکری، احسان و اسمعیل زاد، علیرضا (1401الف). دموکراسی در منظومه فکری علی شریعتی؛ با تاکید بر روش شناسی کوئینتن اسکینر. سیاست جهانی، 11(4)، 288-315.
منافی، ذکراله، شاکری، احسان و اسمعیل زاد، علیرضا (1401ب). اصول و مؤلفه‌های دموکراسی در آراء و افکار محمد مجتهد شبستری؛ با تاکید بر روش شناسی کوئنتین اسکینر. ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، 1267-1292.
نساج، حمید و جمشیدی مهر، پرویز (1400). تحلیل متون دینی در حکومت صفویه براساس روش هرمنوتیک. پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، 1(4)، 73-92.
ولوی، علی‌محمد و بیگ، هانیه (1395). صورتبندی گفتمانی خطبه 216 نهج البلاغه. پژوهشنامه علوم سیاسی، 11(4)، 205-234.
 
Burns, T (2011). Interpreting and Appropriating Texts in the History of Political Thought: Quentin Skinner and Poststructuralism. Contemp Polit Theory, 10(2), 313–331. https://doi.org/10.1057/cpt.2010.25.
Demeterio, F. P. A. (2001). Introduction to Hermeneutics. Diwatao, 1(1), 1-9.
Green, G. (2005). Hermeneutics. In The Routledge Companion to the Study of Religion (pp. 392-406).
Gunnell, J. (1982). Interpretation and the History of Political Theory: Apology and Epistemology. American Political Science Review, 76(2), 317-327. https://doi.org/10.2307/1961112.
Martínez, V. C. (2014). Using Quentin Skinner in History and Philosophy of Education. Encounters in Theory and History of Education, 15(1), 81–102. https://doi.org/10.24908/eoe-ese-rse.v15i0.5370.
Martinich, A. P. (2009). Four Senses of “Meaning” in the History of Ideas: Quentin Skinner’s Theory of Historical Interpretation. Journal of the Philosophy of History, 3(3), 225–245. https://doi.org/10.1163/187226309x461515.
Qi, Y. (2020). The Language of Terror: Exploring Speech Acts in Official English-Language ISIS Videos, 2014-2017. Small Wars & Insurgencies, 31(6), 1196–1241. https://doi.org/10.1080/09592318.2020.1775055.
Skinner, Q. (1972). Motives, Intentions and the Interpretation of Texts. New literary history, 3(2), 393-408.
Skinner, Quentin (1978), The Foundation of Modern Politicalcal Thought. Cambridge, Cambridge University Press.
Skinner, Quentin (1998), Liberty before liberalism, Cambridge, Cambridge University Press.
Skinner, Q. (2002). Visions of politics (Vol. 2). Cambridge University Press.