پژوهش‌نامه علوی

چکیده چکیده دنیا از موضوعاتی است که در متون اسلامی، به‌ویژه در نهج‌البلاغه، فراوان به آن توجّه شده و با تعابیری دقیـق و تأثیرگذار و تمثیـلات و استعـاراتی بلـیغ ازآن سخن رفته است. این موضوع از آن جهت حـائز اهمیت است که با شناختی صحیح و اصولی از دنیا و حسن و قبح رویکرد به آن می توان سبک زندگی را اصلاح کرد و در بهبود وضع جامعه نیز مفید و مؤثر بود. اصولاً امام علی(ع) از دو بعد کاملاً متفاوت به دنیا می نگردکه هر یک را اوصافی درخور تأمل است و به نوع نگرش انسان به جهـان طبیعت بستگی دارد. در این ارتباط است که تابع‌گرایی و متبوع گرایی معنی پیدا می‌کند و سپس مدح و قـدح دنیا شکل می‌گیرد. البته نکتة اصلی در تفسیـر امام از دنیـا جز این نیست که جهـان برای انسان است نه انسان برای جهـان، بدون آنکه ذرّه ای از ارزش جهـان کاهش گیرد. هـدف، ارج‌نهادن به ارزش های انسان است نه بی اعتبارکردن ارزش های جهان. در این مقاله سعی شده است دنیا در فرهنگ حیات‌بخش علوی مورد بحث و بررسی قرارگیرد و در این راستا، از مسائلی چون رابطة انسان و جهـان، مـدح و ذمّ دنیا، مفهوم علاقه به دنیا، و تضاد دنیا و آخرت سخن به‌میان آید.    

چکیده ................

چکیده تحلیل گفتمان انتقادی، به عنوان رویکردی بین رشته‌ای علوم اجتماعی، فراتر از صورت‌های زبانی، به بررسی ایدئولوژی ادیب که بازتاب دهنده شرایط اجتماعی و فرهنگی فضای حاکم بر جامعه اوست، می‌پردازد. از آن­جا که قدرت حاکم بر هرجامعه­ای، گفتمان آن جامعه را سامان می‌بخشد؛ این رویکرد، چگونگی پیوند آثار ادبی با قدرت مسلّط بر جامعه را در سه لایه‌ی: توصیف، تفسیر و تبیین مورد بررسی قرار می­دهد. بی­شکّ، خطبه‌های نهج‌البلاغه سرشار از موضوعات گوناگون است که امام(ع) هر یک از آن­ها‌ را به منظور هدایت بهتر جامعه به سوی سعادت، در نهایت فصاحت و بلاغت و با توجّه دقیق به اوضاع سیاسی و اجتماعی مسلّط بر زمان بیان نموده­اند. 
این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی و برپایه تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، به بررسی چگونگی تعامل زبانی خطبه های امام (ع) با اوضاع خفقان آمیز مسلّط بر زمان را که کوفیان به آن دامن زده بودند، می­پردازد. دست آورد این نوشتار، تبیین گفتمان روان­شناسانه و هنری خطبه­ها و اثبات تاثیر­پذیری آن­ها از شرایط سیاسی حاکم و بویژه رفتار کوفیان و نیز تاثیر متقابل امام(ع) بر آن­هاست.

چکیده خطبه قاصعه نهج‌البلاغه، متنی گفتمانی است که در کوفه پس از جنگ نهروان (۳۸ هجری) در تقابل با گفتمان‌های رقیب شیعی (اهل سقیفه، شامی و خارجی) ایراد شد و هژمونی گفتمان علوی را تثبیت کرد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، ساختارهای قدرت و ایدئولوژی در این خطبه را بررسی می‌کند. در سطح توصیف واژگان ایدئولوژیک مانند «تواضع» و «تکبر»، همراه با ساخت‌های دستوری و استعاره‌های مفهومی، گفتمان شیعی را مشروع و رقبا را به انحراف پیوند می‌دهند. در سطح تفسیر، ارجاعات قرآنی و تعارض‌های بیناگفتمانی، با تکیه بر فرهنگ دینی کوفیان، اقتدار علوی را تقویت می‌کنند. در سطح تبیین، خطبه با بازنمایی مخالفان به‌عنوان پیروان تکبر و گمراهی، نظم اجتماعی کوفه را بازسازی کرده و هویت شیعی را به‌عنوان مقاومتی در برابر انحراف نهادینه می‌سازد. یافته‌ها نشان‌دهنده نقش محوری زبان در تولید قدرت، بازتعریف هویت‌های اجتماعی و تثبیت هژمونی در بافت تاریخی-اجتماعی کوفه هستند. این مطالعه بر اهمیت تحلیل گفتمان در فهم متون دینی و تأثیر آن‌ها بر تحولات اجتماعی تأکید دارد.

چکیده  تاریخ وصول مقاله: 27/5/1389. تاریخ تأیید نهایی: 8/6/1389.





 



تبیین مفهوم کانونی عدالت در فلسفة سیاسی غرب، وامدار اندیشمندان بزرگی چون افلاطون است؛ همچنان که مبنای نظریه‌پردازی افلاطون و طرح مدینة فاضله وی، موضوع عدالت و طراحی جامعة عدالت محور و آرمانی است تا عالم مثالی در زمین محقّق شود. از آنجا که نظریة عدالت افلاطونی دارای ایرادهای فراوانی است، این نوشتار با تأکید بر سترگی اندیشه‌های امام علی(ع) و سرآمدی آن بر کلّیّة مکاتب و آراء بشری، برآن است که مفهوم عدالت را در اندیشة علوی، با محتوا و اهدافی متعالی، کامل‌تر و عملی‌تر و به نحوی گسترده‌تر در قیاس با اندیشة افلاطون، مطرح کند؛ چرا که اندیشة عدالت علوی از ضعف‌ها و نقایص متعدّد نظریة عدالت افلاطونی کاملاً مبرّا است و دارای ریشه و مبنای الهی و ایمانی است و با مفهومی عینی، ملموس، مصداق‌پذیر و شریعت‌مدار و ابزاری در جهت نیل به سعادت و رستگاری الهی از طریق کسب ملکات فاضله و انجام ارادی افعال خیر می‌باشد. عدالت علوی فاقد وجه متصلّب و تک‌گفتاری بوده و خصلتی آرمان‌گرایانه و ظلم‌ستیز دارد و مبنای تعیین عدالت و استحقاق، نزد آن، شریعت الهی است و بر خلاف صبغة فردی و جبرگرای عدالت افلاطونی، دارای وجه غالب عدالت اجتماعی است و بر مبنای آن، امکان ارتقاء در سلسله مراتب اجتماعی براساس شایسته‌سالاری و میزان انجام تکالیف برای همگان وجود دارد.

چکیده پژوهش حاضر با هدف تفسیر و تحلیل خطبه 216 نهج‌البلاغه انجام شده است. این خطبه یکی از مهم‌ترین و غنی‌ترین خطبه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌رود که تصویری عمیق و جامع از دیدگاه و منظومه فکری امیرالمؤمنین در باب حکمرانی و ارتباط حاکم و مردم را ارائه می‌دهد. پژوهش از روش هرمنوتیک قصدگرای کوئینتین اسکینر برای تحلیل خطبه بهره برده است تا بتواند با درک قصد و نیت حضرت علی^(ع) در ایراد این خطبه، به فهمی عمیق و دقیق از مفاهیم و مضامین نهفته در آن دست یابد. طبق روش اسکینر، تحلیل خطبه در پنج مرحله انجام شد: مرحله اول، بررسی بار غیرگفتاری کنش زبانشناختی خطبه و نشان دادن این نکته که تبیین مفهوم جریان دوسویه حق و تکلیف بین حاکمان و مردم و راهنمایی مردم به سوی این مفهوم، دغدغه اصلی امام علی^(ع) در این خطبه بوده است. در مرحله دوم و با بررسی دقیق بافت تاریخی آن دوران نشان داده شد که قصد اصلی امام^(ع) از طرح این مفهوم، بازگشت به سنت نبوی در مقابل فرهنگ غالب معاویه‌محور و جاهلیت‌زده آن زمان بوده است. در مراحل بعدی تحلیل مشخص شد که امام علی^(ع) با به‌کارگیری مفاهیم کلیدی مانند «استقامت»، «تناصح» و «تعاون» هنجاری جدید در تعریف رابطه بین حاکم و مردم مطرح کرده‌اند که به مرور زمان و با وحدت کامل گفتار و عمل سیاسی آن حضرت، به یک هنجار فراگیر و مرسوم در تاریخ تمدن اسلامی تبدیل شده است.

چکیده سید رضی در قرن چهارم هجری، نهج‌البلاغه را در اوج تنش‌های سنی و شیعه تدوین کرد. شرایط سیاسی ـ اجتماعی بغداد بویژه در التفات به بافت شیعه ـ سنی آن، سبب شد سید رضی در بازنشر روایات امام علی(ع) به‌ویژه درباره اصحاب جمل، به گزینش و تقطیع روی آورد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی و تحلیل متنی، تقطیع‌های سید رضی در نهج‌البلاغه را با دیگر مرویات امام علی(ع) در دیگر منابع، مقایسه کرده و نشان می‌دهد که او افزون بر انگیزه‌های ادبی و ارتقای جنبه‌های بلاغی، به ملاحظات سیاسی با هدف کاهش منازعات فرقه‌ای و آرام‌سازی فضای بغداد توجه داشته است. از جمله تقطیع های سید رضی درباره طلحه و زبیر می‌توان به حذف گزاره‌های مرتبط با خطا و فسق، لزوم توبه و عدم کفران الهی، تعلیل زیاده‌خواهی طلحه و زبیر، لعن و نفرین و در مقابل مدح و ستایش آن دو، اشاره کرد. مطالعه موردی این پژوهش که بر دیگر مسائل اختلافی فرقه‌ای نیز قابل پی‌جویی و اثبات است، نشان می‌دهد گزینش عبارات در نهج‌البلاغه، تنها اهداف بلاغی و ادبی را دنبال نمی‌کرده است، بلکه همزمان مقاصد سیاسی ـ اجتماعی نیز در درون خود، نهفته دارد.

چکیده نظریه نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی یکی از معروف‌ترین نظریات زبانی است که از آن در تحلیل انواع متن به ویژه با هدف بررسی نقش‌های مختلف زبانی استفاده می‌شود. هلیدی معتقد است، که اصلی‌ترین هدف زبان، انتقال معناست؛ به همین منظور گویشوران برای تبادل معنا، متن را می‌سازند. یعنی چیزی که در تعامل مهم است، انتقال معناست نه صورت‌های زبانی. بر اساس این رویکرد، ساختار زبان متأثر از نقش­هایی است که زبان در بافت ارتباطی و در جهان خارج به عهده دارد و این تأثیر به شکل سه فرانقش تجلی می­یابد: فرانقش بازنمودی، فرانقش متنی و فرانقش بینافردی. از آنجا که تأکید فرانقش بینافردی بر شیوه تبادل معنا بین گوینده و مخاطب استوار می­باشد، کاربست آن در تحلیل متون دینی ضمن ایجاد درک بهتر از چنین متونی، می­تواند مبنای مناسبی برای سنجش قابلیت تعمیم این نظریه نیز فراهم سازد. از این روی، نگارندگان در پژوهش حاضر، با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسیشیوه تبادل معنا در جملات قصار نهج البلاغه بر پایه دستور نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی و به طور خاص فرانقش بینافردی می‌پردازد. هدف اصلی، آزمودن نظریه مذکور و قابلیّت تعمیم آن در حیطه داده‌های پیکره، تعیین ساز و کارهای به کار رفته در جملات قصار برای بازنمایی مقوله وجه­نمایی می‌باشد.

چکیده سبک‌شناسی (أسلوبیة) در اصطلاح علمی است در حوزة زبان‌شناسی و ادبیات که موضوع آن بررسی شیوه‌‌‌های گوناگون بیانی در آثار ادبی است. نهج‌البلاغه از جمله متونی است که شیوه‌های ادبی به کار برده شده در آن مطابق با مقتضای حال است. بنابراین با ‌‌بررسی سبک‌شناسی نهج‌البلاغه می‌‌توان به معرفی الگویی مناسب در نوشتار ادبی، که راه‌گشای نویسندگان باشد، دست یافت. مقالة حاضر به بررسی سبک‌شناسی بیانات امام علی (ع) دربارة «نکوهش» پرداخته است. دلیل انتخاب نکوهش‌‌ها این است که نکوهش‌‌ علاوه بر اهمیت تربیتی، از نظر بلاغی، شکل‌ها و اسلوب‌های خاصی از سخن را اقتضا می‌کند، که در دیگر اغراض سخن کم‌تر دیده می‌‌شود؛ زیرا در نکوهش سخن باید به گونه‌‌ای ایراد گردد که با جلوه‌‌ای نیکو در جان مخاطب نفوذ کند و تأثیرگذار واقع شود. بنابراین هدف از این پژوهش دست‌یابی به سبک امام (ع) در بیان نکوهش‌‌هاست. برای دست‌یابی به این هدف، مقالة حاضر ابتدا به بیان معانی لغوی و اصطلاحی سبک‌شناسی به عنوان پدیده‌ای زبان‌شناختی پرداخته است و سپس بر اساس پنج مسئلة مطرح در سبک‌شناسی (گزینش واژگان‌‌، نظم‌‌، آهنگ‌‌، گسترش و تصویر) بررسی ادبی ـ تفسیری بیانات امام (ع) را پی می‌‌گیرد. روش و منهج این جستار توصیفی ـ تحلیلی است و با شیوة مطالعة کتاب‌خانه‌ای انجام شده است.

چکیده شورا از اصول بدیهی و ضروری اسلام است که در ادارة امور جامعه و تحکیم روابط اجتماعی نقشی به‌سزا دارد. این امر مهم و حیاتی را ضوابط و معیارهایی است که رعایت آنها آدمی را در تصمیم‌گیری‌ها از خطا و لغزش مصون می‌دارد و تلاش وی را در دفع مضار و جلب منافع و مصالح عمومی به نتیجه می‌رساند. ازاین‌رو، هیچ کس از مشورت‌جویی و نظرخواهی و بهره‌‌گیری از آرا و افکار و تجارب مشاوران متعهّد و متخصّص بی‌نیاز نیست. علاوه‌بر آیات صریح قرآن کریم دربارة شورا و مشورت و ترغیب بدان، در تعالیم پیشوایان معصوم، به‌ویژه امام علی‌(ع)، بدین مهم از زوایای گوناگون پرداخته شده و از اصول و آداب آن به طرزی بدیع سخن رفته که در خور مطالعه و بررسی دقیق و همه‌جانبه است. در این مقاله با تأکید بر عظمت اندیشة ملکوتی حضرت علی(ع) و تفوّق آن بر افکار و آرای بشری تلاش شده است به مبانی شورا در اندیشة علوی، با محتوا و اهدافی متعالی، توجه شود. بدین منظور، طرحی در تطبیق نظریات امام(ع) با آیات شورا ارائه شده و در آن از اهمیت و ضرورت، فواید و آثار، اصالت و حجیت و نیز حدود و جایگاه مشورت سخن به‌‌میان آمده و سپس جنبه‌های ایجابی و سلبی آن در طیفی وسیع تبیین شده است که درواقع انسان‌شناسی شورا از دیدگاه امام علی‌(ع) را تداعی می‌کند.

چکیده هرچند در بینش سیاسی اسلام حاکمیت اصلی از آن خداست، اما اعتقاد به برتری حاکمیت الهی و احکام شرعی به هیچ روی به معنای تحدید و یا نقصان نقش و تأثیر مردم در ارتقای کارکرد دولت اسلامی، در مقام مدیریت کلان اجتماعی سیاسی نیست، زیرا برخلاف باور برخی نحله‌های فکری در حوزة سیاست اسلامی، که با طرح وامداری مستقیم قدرت خلیفه و دولت اسلامی از ذات خداوندی، در عمل نقشی برای مردم در همراهی و کارآمدسازی نهاد قدرت در انجام وظایف و انتظارات ناشی از آن در عرصة عمومی قائل نیستند، سیرة پیامبر گرامی اسلام در بنای حکومت، به منزلة اهرم اجرایی قدرت، خلاف این باور را ثابت می‌کند.
در پی مخالفت اهل مکه با رسالت نبوی و هجرت اجباری به مدینه، حضرت با یاری و همراهی اهالی آن شهر بود که توانست شالودة حکومتی بر پایة عدالت اجتماعی را بیفکند. بی‌شک، متناسب با چنین شیوه‌ای است که پیامبر بزرگوار اسلام تداوم رسالت و تکمیل دیانت خود را در فرایند تعیین جانشین خویش در غدیر خم دنبال می‌کند و به‌رغم برخورداری از حق و قابلیت والای انتصاب مستقیم علی بن ابی‌طالب، با تبیین محورهای شایستگی چنین عنصری در مقام هدایت امور مسلمین، بر آن است تا با درونی‌سازی پذیرش وی از سوی مخاطبین، بر ضرورت احراز ویژگی کارآمدی دولت اسلامی از رهگذر همکاری و مساعدت همگانی آحاد جامعه تأکید کند.

چکیده حکومت نوبنیاد امام علی در مراحل آغازین تثبیت و تحکیم خود بود که با فتنه​ی گروهی موسوم به ناکثین مواجه شد که به رغم بیعت آزادانه​ی خود با آن حضرت، به بهانه​ی انجام عمره از مدینه خارج شدند تا جبهه​ی جدیدی را در برابر امام بگشایند و حاکمیت او را به چالش بکشند. ماجراجویی‌های ناکثین که سرانجام به افروخته ‌شدن آتش فتنه​ی جمل منجر گردید، ابتدا شهر بصره را از کنترل امام خارج کرد و سپس زمینه را برای ایجاد نخستین جنگ داخلی در اسلام فراهم نمود.
پرسش اساسی که این مقاله می‌کوشد تا به روش توصیفی تحلیلی به تبیین آن همت گمارد، این است که رفتار اصحاب جمل در ماجرای سقوط بصره از چه منطقی پیروی می‌کرد؟ یافته‌های این پژوهش، ناظر به این معناست که آنان برخلاف ادعای خود در اجرای عدالت و خون خواهی عثمان، با تمسک به راهبردهای فریب و شبهه‌افکنی، نفاق و پیمان‌شکنی، سخت‌کشی و کینه‌ورزی، تبعیض و سرکوب، کوشیدند تا شهری را که پیش از این، به طوع و رغبت، به خلافت علی‌بن ابی‌طالب تن داده بود، از حیطه​ی اختیار و کنترل اوخارج سازند و از آن به مثابه​ی پایگاهی برای شورش علیه ‌آن حضرت بهره‌برداری نمایند.

چکیده مردم کوفه در طول خلافت امیرالمؤمنین علی(ع) نقش مهمی در تاریخ خلافت اسلامی ایفا نمودند. مسئلة اساسی که در این پژوهش مورد توجه قرار گرفته است شناخت دلایل حمایت اهل کوفه از امام(ع) در برهه‌هایی از خلافت وی و بررسی عوامل تداوم نیافتن آن توسّط گروه‌هایی از مردم این شهر است. سؤالات پژوهش عبارتند از:
1- تداوم نیافتن حمایت از امام(ع)، ریشه در چه عواملی داشت؟
2- آیا عدالت امام با مناسبات اجتماعی – اقتصادی موجود، هماهنگی داشت؟
3- نقش رهبران شیعه و متقابلاً اشراف کوفه در روابط اهل کوفه با امام چه بود؟
مدّعای اساسی مقاله در این نکته است که تداوم نظام اجتماعی جاهلی قبایل، تکیه بر رهبری اشراف، بی‌توجهی به ولایت و رهبری امام و نبود انسجام لازم در شهر کوفه، در نهایت موجب شد تا تلاش‌های امیرالمؤمنین و یارانش در کوفه با مشکلات متعدّدی مواجه شود و این روند، منتهی به شهادت امام شود.

چکیده ترسیم تصویر پیامبر (ص)و حضرت علی(ع) و ائمه در کلام شاعران و قلم نویسندگان مسلمانان امر بدیع و کشف نوینی نیست؛ اما در کلام شاعران معاصر اهل سنت به ویژه شاعران بلوچ با اهمیت است. چراکه بعضا در اذهان عمومی بنا به تبلیغات سوء بیگانگان و گاها بی اطلاعی مباحثی خلاف واقع بیان میشود. این پژوهش اشعار دو شاعر بلوچ اهل سنت از این منظر بررسی شده است. میرگل محمد زیب مگسی و عبدالله روانبد از جمله شاعران بلوچ اهل تسنن هستند که اشعارآنها نشان می دهد نسبت به اهل بیت پیامبر محبت داشته و آنها را ستوده اند. نتایج پژوهش مبین این است که زیب مگسی بیشتر به مدح حضرت علی «ع»پرداخته و به صفات معنوی ایشان که در تاریخ ذکر شده اشاره کرده و پیامبر اکرم «ص» را نیز مدح کرده است. وی برای امام حسین«ع» به عنوان شهید راه اسلام مرثبه سروده است اما روانبد بیشتر به مدح پیامبراکرم«ص» توجه نشان داده و در میان آن آل گرامی حضرت محمد«ص» را ستوده و آنها را دلیل و هادی خوانده است. وی به امام حسین به عنوان قیام کننده در راه خدا نگریسته و او را به دلیل ایستادگی در برابر ظلم و بدعت می ستاید. تفاوت اشعار مدحی دو شاعر در اینجاست که زیب مگسی احساسات بیشتری را در اشعار خود بیان نموده و بیشتر عشق و عرفان را در نظر دارد ولی روانبد واقع بینانه تر بوده و به اهمیت حضور پیامبرو آل او در حل مشکلات جامعه پیش از بعثت توجه کرده است.

چکیده بافت در حوزه متن‌شناسی از مؤلفه‌های اساسی به شمار می‌آید که نقش کارکردی به زبان متن می بخشد. نظریه کارگفت یکی از نظریات کاربردی است که معنای اصلی اظهارات زبانی را وابسته به کاربر آن می‌داند، لذا فهم زبان کاربری شده منوط به دریافت بافت پیرامونی و ایجاد تقابل مثبت بین آن و محتوا می‌باشد. گفتمان خلافت در نهج‌البلاغه به عنوان یک گفتمان تاریخی – سیاسی است؛ از این روی، ضروری بود که این گفتمان در سایه اظهارات زبانی امام(ع) و شرایط بیرونی حاکم بر آنها و بازسازی پس زمینه‌های تاریخی خلافت مورد واکاوی قرار گیرد. پژوهش حاضر سعی دارد با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر نظریه کارگفت و تقسیمات پنج‌گانه جان سرل، زبان کاربری شده در گفتمان خلافت را واکاوی ونقش کارگفت‌ها را در بازشناسی منظور امام تبیین کند. دستاوردهای این پژوهش نشان می‌دهد که گزاره‌های کاربری شده در گفتمان خلافت با بافت بیرونی رابطه بسیار قوی دارند، به طوری‌که زبان از حالت تولیدی صرف خارج و نقش پراگماتیکی به خود گرفته است. کنش‌های درگفته و توان منظوری تأکید، توضیح وتببین، پند و نصحیت و هشدار از بسامد بالایی در اظهارات زبانی امام(ع) بر‌خوردار است که اول این‌که در قالب کارگفت‌های اظهاری، ترغیبی، تعهدی و عاطفی در این گفتمان قابل پی‌جویی هستند، و دوم این‌که این کارگفت‌ها در بیشتر اوقات از طریق استراتژی غیر‌مستقیم و به شکل ضمنی متجلی می‌شوند.

چکیده این پژوهش باهدف بررسی جایگاه اندیشه ورزی در قرآن و نهج‌البلاغه انجام‌شده است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بود که از روش تحلیل  و استنتاج استقرائی استفاده‌شد. جامعه اصلی پژوهش نهج‌البلاغه (خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها) و قرآن بود و نمونه پژوهش نیز برابر جامعه یعنی کل قرآن و نهج‌البلاغه بود. ابزار گرداوری داده نیز فیش‌برداری بود. یافته‌ها نشان می‌دهند به استناد آیات قرآن کریم و احادیث وارده از سوی ائمه به‌خصوص امیر المومنین علی (ع) در کتاب ارزشمند نهج‌البلاغه توجه خاصی به تفکر و اندیشه ورزی داده‌شده و می‌بایستی بر همه امور و وجوه زندگی فرد و جامعه تفکر و اندیشه ورزی حاکم باشد. لذا موضوعات اندیشه ؛ روش‌های پرورش اندیشه  و راههای اندیشه ورزی  در قرآن و نهج‌البلاغه  در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته  است.
 

چکیده در نهج‌البلاغه سخنانی از امام علی(ع) بیان شده است که باور به «بخت، اقبال و شانس» را به ذهن تداعی می‌کند. حضرت در سخنی مشارکت با افراد خوش‌اِقبال «قَدْ أَقْبَلَ عَلَیْهِ الرِّزْقُ» را توصیه کرده و در جایی دیگر می‌فرمایند: اگر اقبال داشته باشی عیوبت را کسی نمی‌بیند «عَیْبُکَ مَسْتُورٌ مَا أَسْعَدَکَ جَدُّکَ». شارحانی در شرح این جملات، بخت و اقبال را رویدادی تلقی کردند که بدون هیچ علتی بعضی از افراد را مشمول عنایات خود می‌کند و مشارکت با چنین افرادی، موجب سرایت بخت شده و بهره زیادی عاید انسان می‌گرداند؛ گروهی دیگر بر این نظرند؛ هیچ چیز در عالم بدون دلیل نیست و نمی‌توان پیش‌زمینه‌ها را در خوش‌بختی افراد نادیده گرفت. این پژوهش به روش توصیفی–تحلیلی به تحلیل سخنان امام علی(ع) با توجه به شروح نهج‌البلاغه پرداخته است. برآیند پژوهش آنکه؛ در باورهای پیشا اسلامی، بخت و اقبال بدون هیچ دلیلی بر سر بعضی افراد سایه ‌گسترانده و آنها را از هرجهت می‌نوازد؛ اما در قرآن و سخنان امام علی(ع)، هرچند ممکن است یک علت، چیزی غیر از معلول مورد انتظار خود پدید آورد که ذهن انسان دلیل بالذات را از علت بالعرض تمیز ندهد و این رویدادها را به حساب بخت و اقبال تلقی نماید؛ اما هیچ رویدادی اتفاقی و تصادفی نیست. توصیه به تلاش و کوشش، سفارش به دستورالعمل‌هایی در جهت فزونی روزی و رسیدن به سعادت و خوش‌بختی در کلام امیرالمؤمنین، دلیلی بر این مدعاست.

چکیده پژوهش حاضر در صدد است با شیوه توصیفی-تحلیلی و بر اساس مدل لپی هالم1997)   leppihalme,) ترجمه روابط بینامتنی در یک نسخه انگلیسی از نهج البلاغه را بررسی کند. بدین منظور، تعدادی از تلمیحات- به عنوان زیر شاخه ای از بینامتنیت- از خطبه ها، نامه ها و حکمت ها استخراج گردید و به طور تصادفی 41 نمونه روابط بینامتنی ضمنی انتخاب و تجزیه و تحلیل شد. راهکارهای به کار گرفته شده توسط مترجم انگلیسی - سید علی رضا (1987)- استخراج و انتقال مفاهیم موجود در روابط بینامتنی عَلَم و لفظی در متن مقصد بررسی شد. نتایج نشان داد که مترجم در بیشتر موارد برای ترجمه روابط بینامتنی لفظی سعی نکرده است تا بینامتنیت موجود را ابهام زدایی کند بنابراین صرفا ترجمه تحت اللفظی ارائه داده است. فراوانی راهکارهای دیگر پایین بود و یا از آن راهکار استفاده نشده بود. در خصوص ترجمه روابط بینامتنی علم نیز بطور مساوی از دو راهکار «تحت اللفظی» و «افزودن توضیحات بیشتر در قسمت پاورقی متن» استفاده شد بقیه راهکارها تقریبا مشاهده نشد.

چکیده سبک شناسی، یکی از جدیدترین و دقیق ترین مکاتب نقد ادبی است که در سده ی اخیر، ادیبان و سخنوران توجه ویژه ای به آن نشان دادند. سبک شناسی ادبی برای شناخت نکات ظریف ادبی، با هدف تحلیل رابطه فرم و محتوای متن و شناسایی کیفیت زیبایی شناسیک آن انجام می شود. خطبه های نهج البلاغه از جمله متونی است که در قالب بهترین الفاظ و به صورتی هنرمندانه بیان شده است، که توجه ی بسیاری از ادیبان و نویسندگان از جمله صابی و  ابن نباته را به خود جلب نموده است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی درصدد است که تأثیر سبک ادبی خطب نهج البلاغه را در خطبه های این دو نویسنده نشان دهد. نتایج حاصل از این پژوهش این است که صابی و ابن نباته به لحاظ سبک ادبی از نهج البلاغه تأثیر پذیرفته اند و بیشترین تأثیرپذیریشان در گزینش واژگان و تصویرسازی مفاهیم ذهنی به امور حسی و نظم بیانی متن همچون تکرار، تقدیم و تأخیرها و برگزیدن کلام آهنگین بوده است.

چکیده بر اساس شواهد تاریخی و تصریحات شاه نعمت‌الله ولی و پیروان او، تا پیش از برآمدن دولت صفوی، طریقت نعمت‌اللهیه در چهارچوب فقه و کلام اهل سنت قرار داشت. با این حال، بررسی آثار و تعالیم ایشان نشان می‌دهد که این طریقت به‌تدریج از مبانی سنتی اهل سنت فاصله گرفت، به‌ویژه در زمینه رهبری دینی و هدایت امت. در اندیشه نعمت‌اللهیه، اولیای الهی که صاحب کرامات و مقام هدایت‌اند، پس از پیامبر اکرم(ص) در قالب دوازده امام شیعه تجلی یافته‌اند؛ هرچند صحابه جایگاه محترمی داشتند، اما طریق کامل هدایت تنها از مسیر امامان معصوم می‌گذرد. از آن‌جا که مذهب ایرانیان در دوره پیشا‌صفوی همچنان با ابهاماتی همراه است، این پژوهش با طرح این پرسش که «جایگاه امام علی(ع) و اهل‌بیت در اندیشه نعمت‌اللهیه چه بوده است»؟ می‌کوشد سیمای مذهبی ایرانیان پیش از رسمیت یافتن تشیع در عصر صفوی را روشن سازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که نعمت‌اللهیه، هرچند از منظر فقهی و کلامی سنی باقی مانده بودند، اما در عرصه عرفان و رهبری معنوی، امامان شیعه را سرچشمه اصلی هدایت می‌شمردند و بدین‌سان گرایشی زودهنگام به تشیع داشتند.

چکیده پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش خوارج در تضعیف حکومت امام علی (ع)، به بازخوانی ریشه‌ها و پیامدهای این تقابل و مواجهه امام علی(ع) و بازنگری انتقادی دیدگاه‌های مختلف موجود در مطالعات تاریخی- سیاسی مرتبط با دوره حکومت امام علی (ع) پرداخته و درصدد ارائه تحلیلی مستند و عمیق‌تر از جایگاه این جریان در تاریخ سیاسی اسلام است. این مطالعه گامی مؤثر در رفع خلأهای موجود در پژوهش‌های تاریخی-سیاسی مرتبط با یکی از دوره‌های حساس و پرچالش تاریخ اسلام به‌شمار می‌آید. با وجود اهمیت موضوع، پیشینه پژوهشی غالباً محدود به تحلیل‌های سطحی و تک‌بعدی بوده و جایگاه خوارج در فرآیند تضعیف حکومت امام علی (ع) به‌صورت جامع و چندسویه تبیین نشده است. در این پژوهش با بهره‌گیری از روش مطالعه تطبیقی و نقد تاریخی و با اتکا به منابع اسلامی و پژوهش‌های معاصر تلاش شده است تا موضوع از ابعاد مختلف بازخوانی و ارزیابی شود. یافته‌ها نشان می‌دهند که جریان خوارج با گسترش اندیشه‌های تکفیری و رویکردهای قشری‌گرایانه، نقش مؤثری در تشدید نا‌امنی و افزایش تفرقه در جامعه اسلامی ایفا کرده و به‌ عنوان یکی از عوامل تأثیرگذار در تضعیف ساختار حکومت امام علی (ع) مطرح بوده‌اند. اقدامات خشونت‌آمیز این گروه در مخالفت با رهبری مشروع و همسویی با مخالفان سیاسی، عرصه تقابل سیاسی، اعتقادی و نظامی را گسترش داده است. با این حال قاطعیت و آینده نگری امام علی (ع) و هوشیاری مسلمانان، مانع گسترش خوارج، ایجاد تنش‌های داخلی و سلطه قدرت مخالفان آن حضرت گردید.

چکیده واژه «عقل» و مشتقات آن در نهج البلاغه در موارد متعدد به کار رفته است. امام علی(ع) بسیار به بهره­گیری از عقل و تعقل در امور مختلف توصیه می­کند. هرچند امام در صدد ارائه آثار به کار گیری عقل نبوده است، اما از بررسی موارد استعمال این واژه و مشتقاتش، می­توان به آثار آن از دیدگاه امام علی(ع) پی برد. این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی، به استخراج آثار مثبت به کار گیری عقل می­پردازد و این آثار را در چهار دسته ارائه می‌نماید: 1) در ارتباط انسان با خدا؛ یعنی موهبتهای الهی، و ثمراتی که به واسطه تعقل درباره خداوند و دستوراتش نصیب انسان می­شود. 2) در ارتباط انسان با خود؛ یعنی مواردی که باعث بهره‌مندی از زندگی دنیا و آماده شدن برای آخرت می­شود. 3) در ارتباط انسان با دیگران؛ یعنی مواردی که باعث تعامل بهتر در زندگی اجتماعی می­شود. 4) در ارتباط انسان با طبیعت و جهان؛ یعنی مواردی که باعث تعامل بهتر با طبیعت و جهان می­شود. برخی از این آثار، به صورت مستقیم در نهج البلاغه بیان و برخی دیگر به صورت غیرمستقیم و از فحوای کلام امام استخراج شده‌اند.

چکیده روایات بویژه در منابع اهل سنّت با آسیب‎هایی؛ همچون جعل و تحریف روبرو هستند. شیوع این موارد پس از پیامبر‎(ص)، بر ضرورت نقد روایات؛ از جمله روایات اسباب نزول آیات92ـ91 سوره نحل می‌افزاید. برای کشف و مقابله با سبب نزول‌های جعلی، نقد محتوایی با محوریت عرضه حدیث به قرآن، مبنای سنجش قرار گرفت. این پژوهش با هدف شناسایی اسباب موافق و مخالف با قرآن در آیات یاد شده و جداسازی روایات معتبر از نامعتبر در منابع فریقین، به‌دنبال رفع موانع دستیابی به سبب درست و فهم معنای آیه است. به این منظور، پژوهش پیش‌رو با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد تحلیل انتقادی، سامان یافته است. براساس یافته‎های تحقیق، سه دسته روایت سبب نزول در منابع اهل سنّت برای این آیات گفته شده: بیعت با پیامبر(ص) بر اسلام؛ پیمان اهل جاهلیت؛ سعیدة الاسدیة. در فرایند عرضه به قرآن، هر سه سبب به علت‎های مختلف؛ مثل ناسازگاری با فراز آخر آیه92 و آیه94، و نادرستی اطلاق «عهدالله» بر پیمان جاهلی، مخالف قرآن و نامعتبرند. استکبار برخی از پذیرش ولایت امیرالمؤمنین(ع) تنها سبب نزول در روایات شیعه است که هیچ‌یک از ایرادها را ندارد و موافق قرآن است. اثبات ولایت امیرالمؤمنین(ع)، به‌دلالت التزامیِ این سبب، از نتایج دستیابی به سبب درست است.

چکیده مفاهیم دینی عمدتا امور انتزاعی هستند، لکن به مقتضای فهم انسان مادی و ذهن محدودش، با زبان استعاره بیان شده‌اند. قرآن معجزه‌ی پبامبر اسلام و یکی از دو ثقلی اکبری است که تمسک به آن سعادت انسان را تضمین می‌کند. حقیقت قرآن، مفهوم معنوی والایی است و ویژگی‌های منحصر بفردی دارد که خارج از چارچوب سخنان معصومین (ع) درک صحیح و جامعی از آن به‌دست نمی‌آید. این پژوهش در پی آن است که کاربست نظریه‌ی استعاره مفهومی در معرفی حقیقت قرآن و خصایص آن را در کلام حضرت علی(ع) در نهجالبلاغه مورد واکاوی قرار دهد. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و بر اساس نظریه‌ی استعاره‌های مفهومی لیکاف و جانسون تدوین شده است. از یافته‌های تحقیق استنباط می‌شود چون قرآن کریم حقیقت عظیمی است، امام علی(ع) برای شناساندن مفاهیم والای آن به مخاطب، از ابزارهای مختلف زبانی بهره برده تا مفاهیم انتزاعی پرشماری قرآن را به مخاطب خود بفهماند. از رهگذار این پژوهش دانسته شد که در نهج البلاغه ۱۴ استعاره مفهومی برای معرفی قرآن و ویژگی‌های والای آن به کار رفته که امیر المؤمنین (ع) در هر استعاره مولفه‌هایی را در حوزه مبدا که نزد مخاطب شناخته شده‌تر بوده، در نظر گرفته و آنها را به قرآن کریم نسبت داده است.

چکیده نشانه، پدیده‌ای ملموس و قابل مشاهده است که به‌واسطۀ رابطه‌ای که با یک پدیدۀ غایب دارد، جانشین آن می‌شود و بر آن دلالت می‌کند. نشانه‌شناسی، علمی است که به بررسی انواع نشانه‌ها، عوامل حاضر در فرایند تولید و مبادله و تعبیر آنها و نیز قواعد حاکم بر نشانه‌ها می‌پردازد. نهج‌البلاغه کتاب سیر و سلوک، خودسازی، توصیه، اخلاق، عرفان، روانشناسی و نیز مجموعه‌ای از پیام‌های اخلاقی و دینی است که با خطاب به اقشار گوناگونی از مردم، از زبان حضرت علی (ع) جاری شده است. این پژوهش در صدد است تا با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی فرآیند نشانه‌شناسی اجتماعی در این کتاب گرانقدر با تکیه بر دو مقولۀ هویّت و آداب معاشرت بپردازد. نتایج حاکی از آن است که شاخصه‌های گوناگون نشانه‌شناسیِ‌ آداب معاشرت و هویّت در نهج‌البلاغه در قالب عواملی چون؛ خوراک، لحن کلام، اطوار و حالات، القاب، پوشش و یونیفورم‌ها و ... به اشکال مختلفی بروز یافته که نشان‌دهندۀ تنوع نشانه‌ها و توجه ویژۀ امام به درون‌مایۀ اجتماعی، فرهنگ و اعتقادات است. تقابل فرهنگی و اختلاف طبقاتی بین افراد فرادست و فرودست در زمینۀ غذا، پوشاک و مسکن، انعکاس مسائل اجتماعی، بهره‌گیری از شیوه‌های گوناگون ارتباط کلامی و غیرکلامی در شخصیت‌پردازی بین افراد در نهج‌البلاغه از جمله مواردی است که در این مقاله بدان پرداخته شده است.